Mars geologiyasi haqidagi tasavvurlar oʻzgardi: Qizil sayyorada ulkan magma tizimi topildi

Oksford universiteti olimlari Mars sayyorasining o‘tmishi haqidagi uzoq yillik ilmiy qarashlarni shubha ostiga qo‘yuvchi yangi kashfiyotni amalga oshirishdi. Nature Astronomy jurnalida e’lon qilingan tadqiqot natijalariga ko‘ra, Qizil sayyora qa’rida Yerga xos bo‘lgan ulkan magmatik tizimlar mavjud bo‘lgani aniqlandi. Bu kashfiyot Marsni geologik jihatdan ancha sodda va "o‘lik" sayyora deb hisoblab kelgan mutaxassislar uchun kutilmagan yangilik bo‘ldi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Uzoq vaqt davomida Mars "turg‘un qobiqli" sayyoralar sirasiga kiritib kelinar edi. Yer yuzidan farqli o‘laroq, Mars litosferasi harakatlanuvchi tektonik plitalarga bo‘linmagan. Yerda aynan tektonik jarayonlar tog‘ jinslarining aylanishini, vulqon faolligini va qit’alarning shakllanishini ta’minlaydi. Shu sababli, olimlar Marsning ichki tuzilishi ancha sodda deb taxmin qilishgan edi, biroq yangi tahlillar bu nazariyani rad etmoqda.

Tadqiqotchilar o‘z xulosalarini NASA agentligining InSight missiyasi tomonidan to‘plangan ma’lumotlarga asoslashdi. Mazkur qurilma Marsdagi zilzilalar va meteorit zarbalarini qayd etuvchi o‘ta sezgir seysmometrdan foydalangan. Olimlarning e’tiborini sirt ostidagi taxminan 24 kilometr chuqurlikda joylashgan va kelib chiqishi shu paytgacha noma’lum bo‘lib kelgan sirli qatlam tortdi.

Kutilmagan geologik murakkablik

Termodinamik modellashtirish va statistik tahlillar yordamida olimlar Mars jinslarining tarkibini seysmik to‘lqinlarning o‘tish tezligi bilan solishtirishdi. Ma’lum bo‘lishicha, ushbu chegara ostida temir va magniyga boy jinslar, yuqorida esa kremniy miqdori yuqori bo‘lgan yengilroq jinslar joylashgan. Bunday tabaqalanish faqat uzoq davom etgan murakkab magmatik jarayonlar natijasida yuzaga kelishi mumkin.

Mualliflarning fikricha, bunday tuzilma ulkan yer osti magma rezervuarlarining sovishi natijasida shakllangan. Magma soviganda og‘ir minerallar pastga cho‘kkan, yengilroq erimalar esa yuqoriga ko‘tarilgan. Yerda ham shunga o‘xshash jarayonlar yirik magmatik tizimlarda sodir bo‘ladi va qit’a qobig‘ining shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Bu esa Marsning geologik evolyutsiyasi biz o‘ylagandan ko‘ra Yerga yaqinroq bo‘lganini ko‘rsatadi.

Tadqiqotchilar ushbu qatlam Marsning shimoliy yarim shari ostida yuzlab, hatto minglab kilometrlarga cho‘zilgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qilishmoqda. Agar bu ma’lumot tasdiqlansa, gap alohida vulqon o‘choqlari haqida emas, balki butun boshli keng ko‘lamli magmatik tizim haqida boradi. Bu kashfiyot tektonik plitalar harakati bo‘lmagan sayyoralarda ham murakkab geologik jarayonlar rivojlanishi mumkinligini isbotlaydi.

Hayot uchun yangi imkoniyatlar

Ushbu yangilik nafaqat geologiya, balki astrobiologiya uchun ham katta ahamiyatga ega. Yer tipidagi tektonika hayot paydo bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan muhitni yaratishning yagona sharti bo‘lmasligi mumkin. Agar Mars kabi sayyoralarda ham murakkab ichki jarayonlar kechgan bo‘lsa, koinotda hayot uchun qulay sharoitga ega sayyoralar soni biz taxmin qilgandan ancha ko‘p bo‘lishi mumkin.

ixbt.com ma’lumotiga ko‘ra, mazkur tadqiqot Marsning nafaqat o‘tmishini, balki uning hozirgi holatini ham qayta ko‘rib chiqishga undaydi. Garchi bugungi kunda Mars yuzasi sovuq va jonsiz bo‘lib ko‘rinsa-da, uning qa’ridagi bunday tuzilmalar sayyora tarixi davomida issiqlik va kimyoviy elementlar almashinuvi qanday kechganini tushunishga yordam beradi.