AQSh kosmik yadro energetikasi yoqilgʻi taqchilligiga duch keldi

AQShning kosmik yadro dasturlari jadal surʼatlarda rivojlanib borayotganiga qaramay, ularning taraqqiyotini jiddiy ravishda sekinlashtirishi mumkin boʻlgan qator tizimli muammolarga duch kelmoqda. 13-avgust kuni boʻlib oʻtgan sohaviy simpoziumda hukumat va xususiy kompaniya vakillari mazkur sohadagi asosiy toʻsiqlarni, xususan, yoqilgʻi yetishmovchiligi va kadrlar taqchilligini ochiq eʼlon qilishdi. ixbt.com maʼlumotiga koʻra, yadroviy va kosmik tizimlarni bir vaqtning oʻzida boshqara oladigan mutaxassislarning yetishmasligi hamda reaktor komponentlari taʼminotidagi uzilishlar tarmoq rivojiga gʻov boʻlmoqda. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Hozirgi kunda NASA tomonidan bir nechta istiqbolli loyihalar amalga oshirilmoqda. Ular orasida 2028-yil oxirigacha yadroviy elektr tortish tizimini uchirishni nazarda tutuvchi Space Reactor 1 Freedom (SR-1) hamda Oyda ishlashga moʻljallangan Lunar Reactor 1 (LR-1) dasturlari alohida ajralib turadi. Ushbu qurilmalar kelgusida chuqur koinotni tadqiq qilish va uzoq muddatli bazalarni energiya bilan taʼminlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etishi kutilmoqda.

HALEU yoqilgʻisi uchun keskin raqobat

Mutaxassislarning fikricha, eng jiddiy muammolardan biri bu — yuqori darajada boyitilmagan uran saqlaydigan HALEU yoqilgʻisiga boʻlgan talabning keskin oʻsishidir. Mazkur yoqilgʻi turi nafaqat kosmik reaktorlar, balki yerdagi kichik modul reaktorlar uchun ham suv elementType sifatida koʻrib chiqilmoqda. Hozirda AQSh Energetika vazirligi (DOE) mamlakatdagi yagona ichki HALEU yetkazib beruvchi boʻlib qolmoqda. Joriy yilning 23-iyul kuni idora NASAʼning SR-1 missiyasi hamda Radiant kompaniyasi va boshqa dasturlar uchun yoqilgʻi ajratdi.

NASAʼning ilgʻor yadro texnologiyalari idorasi rahbari Jeremi Kennining taʼkidlashicha, HALEU yoqilgʻisining cheklanganligi kelgusida turli dasturlar oʻrtasida resurslarni taqsimlashda asosiy muammoga aylanishi mumkin. Bundan tashqari, AQSh armiyasining Janus dasturi ham qoʻshimcha raqobatni keltirib chiqarmoqda. Mazkur harbiy dastur doirasida bazalarni energiya bilan taʼminlash uchun mikroreaktorlar yaratilmoqda va yaqin orada armiya bu borada ishni davom ettiruvchi 5 ta kompaniya nomini eʼlon qilishi kerak.

Siyosiy barqarorlik va moliyaviy xatarlar

Qisqa muddatli texnik qiyinchiliklardan tashqari, soha vakillari AQSh maʼmuriyati oʻzgargandan keyin moliyalashtirish barqarorligi yoʻqolishidan ham xavotir bildirishmoqda. NASAʼning sobiq rahbari oʻrinbosari Bhavya Lal 2025-yilgi tadqiqotga tayanib, hozirgi qoʻllab-quvvatlash uzoq muddatli siyosatga emas, balki amaldagi aniq mulozimlarga bogʻliq boʻlib qolishi mumkinligidan ogohlantirdi.

Xususan, SR-1 loyihasining aniq va doimiy buyurtmachisi hali mavjud emasligi taʼkidlanmoqda. Mutaxassislar kelgusida xatarlarni kamaytirish uchun SR-2 ustida ishni ertaroq boshlashni va Kongress orqali koʻp yillik byudjet ajratilishiga erishishni tavsiya qilmoqdalar. Aks holda, dastur 1965-yilda uchirilgan SNAP-10A reaktori taqdirini takrorlab, keyingi missiyalar yopilib ketish xavfi ostida qolishi mumkin.