Olimlar okeanlarda kislorod kamayib borayotgani haqida ogohlantirdi

Limnology and Oceanography jurnalida eʼlon qilingan ilmiy sharhga koʻra, dunyo okeanlari, koʻllar va daryolarda erigan kislorod miqdorining kamayishi — deoksigenatsiya jarayoni xavfli darajaga yaqinlashmoqda. Mutaxassislar ushbu ekologik muammoni sayyoramizning mavjud 9 ta asosiy chegaralariga oʻninchi global chegara sifatida qoʻshishni taklif qilmoqda. Hozirgi surʼatlar davom etsa, uning oqibatlari hozirgi avlod hayotiyoq qaytarib boʻlmas tus olishi mumkin. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Mualliflar kislorod yoʻqotilishining boshqa global jarayonlar bilan bogʻliqligini oʻrganib chiqdi. Jumladan, iqlim oʻzgarishi, biosferaning buzilishi, ozuqa moddalari aylanishi va okeanlarning kislotalanishi bu muammoni yanada kuchaytirmoqda. Sanoat davridan beri okeanlar antropogen issiqxona gazlari chiqindilari natijasida hosil boʻlgan ortiqcha issiqlikning 90 foizdan ortigʻini yutgan va bu suvda kislorod eruvchanligini keskin pasaytirgan.

Kislorod tanqisligi va uning oqibatlari

Tadqiqotda keltirilishicha, erigan kislorod miqdorining kamayishiga nafaqat haroratning koʻtarilishi, balki qishloq xoʻjaligi hamda sanoatdan kelib chiqadigan azot va fosfor bilan ifloslanish ham sabab boʻlmoqda. Ozuqa moddalarining ortiqcha miqdori suvoʻtlarining jadal oʻsishini ragʻbatlantiradi, ularning parchalanishi esa mikroorganizmlar tomonidan erigan kislorodning koʻplab sarflanishiga olib keladi. Bu jarayon oʻz navbatida zaharli birikmalar va kuchli issiqxona gazi boʻlgan atrof-muhitni buzuvchi moddalar hosil boʻlishini kuchaytiradi.

Suv ekotizimlaridagi kislorod tanqisligi tirik organizmlarga jiddiy taʼsir koʻrsatmoqda. Zooplankton va mollyuskalardan tortib baliqlar hamda marjonlargacha boʻlgan barcha darajadagi dengiz jonzotlarining oʻsishi, koʻpayishi va omon qolishi xavf ostida qolmoqda. Mutaxassislar kislorodning kamayishi biologik uglerod nasosining ishlashini oʻzgartirib yuborishini, bu esa butun dengiz ekotizimiga salbiy taʼsir koʻrsatishini taʼkidlaydi.

Uzoq muddatli xavflar va kelgusidagi rejalar

Olimlarning fikricha, suv tizimlari juda uzoq «xotiraga» ega. Hatto karbonat angidrid chiqindilari toʻxtatilgan taqdirda ham, allaqachon toʻplangan issiqlik va sekin aylanma suvlar tufayli okeandagi kislorod yoʻqotilishi yana yuzlab yillar davom etishi mumkin. Agar yuqori darajadagi issiqxona gazlari chiqindilari saqlanib qolsa, asr oxiriga kelib pastki qatlamlardagi deoksigenatsiya tezligi uch baravarga oshishi kutilmoqda.

Olimlar deoksigenatsiyani shunchaki suv sifatining mahalliy muammosi sifatida emas, balki butun yer tizimining ishlashiga taʼsir qiluvchi global jarayon sifatida koʻrib chiqishni talab qilmoqda. Kelgusidagi ustuvor vazifalar qatoriga dengiz va chuchuk suvlarda kislorod monitoringini kengaytirish, bashorat modellarini takomillashtirish hamda organizmlarning fiziologik barqarorligini chuqur oʻrganish kiradi.