Galaktikamizda ilk bor mikroblazar topildi: uning jeti Yerga qaratilgan

Xalqaro olimlar guruhi qariyb oʻttiz yillik izlanishlardan soʻng Somon Yoʻli galaktikasida ilk marta mikroblazar — oʻta yorqin uzoq galaktikalar yadrosining kichraytirilgan nusxasini aniqladi. 1983-yildayoq qayd etilgan IRAS 18293−0941 tizimi mazkur noyob obʼyekt ekanligi tasdiqlandi. Ushbu kashfiyot zamonaviy astrofizika uchun kosmik nurlarning kelib chiqish sirini ochishda muhim qadam boʻlishi kutilmoqda. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

ixbt.com maʼlumotiga koʻra, kashfiyot Ispaniyaning Xaen universiteti tadqiqotchilari boshchiligidagi xalqaro guruh tomonidan dunyodagi eng sezgir radioteleskoplar tarmogʻi boʻlgan European VLBI Network (EVN) yordamida tasdiqlangan. Mazkur kosmik tizim taxminan oʻnlab quyosh massasiga teng qora tuynuk va ixcham obʼyektga modda tortib olayotgan massiv yulduz-hamrohdan iborat. Qora tuynuk atrofida akkretsion disk shakllanib, kuchli magnit maydonlari qarama-qarshi yoʻnalgan ikkita jetni harakatga keltiradi.

Tadqiqotlar davomida aniqlanishicha, ana shu jetlardan biri deyarli aniq Yer sari yoʻnalgan boʻlib, undagi modda yorugʻlik tezligining qariyb 0,75 qismiga teng tezlikda harakatlanmoqda. Tizimgacha boʻlgan masofa 12 000 yorugʻlik yilini tashkil etadi. Olimlarning taʼkidlashicha, kosmik nurlanishni oʻrganishda bu kabi yaqin va yaqqol namoyon boʻladigan tabiiy laboratoriyaning topilishi katta ilmiy ahamiyatga ega.

Noyob topilmaning ilmiy ahamiyati

Mutaxassislarning tushuntirishicha, olimlar nima uchun faqat bitta jetni koʻrganini nisbiylikning Doppler effekti bilan izohlash mumkin. Kuzatuvchiga suborugʻlik tezligida harakatlanayotgan jet nurlanishi koʻp marta kuchayadi, qarama-qarshi yoʻnaldagisi esa deyarli koʻrinmas boʻlib qoladi. Aynan shu effekt tufayli mikroblazar oʻta massiv qora tuynuk oʻrniga yulduz massali qora tuynuk asosida xuddi shunday tamoyilda ishlaydi.

Qoʻshimcha optik kuzatuvlar tizim tarkibiy qismlari bir-biri atrofida taxminan 11,38 kunda aylanishini koʻrsatdi. Janubiy afrikalik MeerKAT radioteleskopi yordamida esa ikkinchi jet yulduzlararo gazda uzunligi 100 yorugʻlik yiliga teng ulkan pufak hosil qilgani aniqlandi. Uning chekkasi zich gaz-chang bulutiga urilib, zaryadlangan zarralarni yer usti tezlatgichlaridan millionlab marta yuqori energiyagacha tezlashtirishga qodir tabiiy hududni yuzaga keltirmoqda.

Endilikda olimlar bitta tizimning oʻzida uchta muhim jarayonni kuzatish imkoniyatiga ega boʻldilar: qora tuynuk tomonidan jetning ishga tushishi, muhitda hosil boʻlgan ulkan boʻshliq va zarralar energiya toʻplaydigan toʻqnashuv nuqtasi. Tadqiqotchilar yaqin orada ushbu jet va toʻqnashuv zonasini yanada chuqurroq kuzatib, energiya yulduzlararo gazga qanday uzatilishini oʻrganishni rejalashtirmoqda.