Turkiyalik olim Quyosh tizimining yoʻqolgan sirlarini ochishdi

Ilmiy olamda Quyosh tizimining ilk davrlariga oid yana bir qiziqarli faraz ilgari surildi. Egey universiteti professori Mutlu Yildiz tomonidan olib borilgan va Monthly Notices of the Royal Astronomical Society ilmiy jurnalida eʼlon qilingan tadqiqotga koʻra, qadimda Quyosh tizimida toʻqqizinchi sayyora mavjud boʻlgan, biroq u oʻz vaqtida markaziy yulduz tomonidan yutib yuborilgan. Gap massasi Yerikidan 5-10 baravar katta boʻlgan hamda yosh Quyosh gravitatsiyasi taʼsirida uning ichiga tortib ketilgan Superyer haqida bormoqda. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Ushbu ilmiy gipoteza hozircha toʻgʻridan-toʻgʻri emas, balki qator bilvosita dalillarga asoslanadi. Ularning barchasi Quyosh evolyutsiyasining mavjud modellaridagi ayrim nomuvofiqliklarni tushuntirishga qaratilgan. Mutaxassislar uzoq yillardan beri yulduz sirtidagi litiy elementining gʻayrioddiy darajada kamligiga hayron qolib kelishgan edi. Standart ilmiy modellar bashorat qilganidan koʻra Quyoshda litiy miqdori sezilarli darajada kamroq ekani aniqlangan.

Litiy tanqisligi va uning sabablari

Mutlu Yildiz hisob-kitoblariga koʻra, massiv Superyerning Quyosh tashqi qatlamlariga shoʻngʻishi sirt zonasidagi litiyning katta qismini tubroq va chuqurroq qatlamlarga surib yuborgan boʻlishi mumkin. Ana shu chuqur qatlamlarda bu element tezroq parchalanib ketadi va natijada yulduz yuzasida ogʻir elementlarning keskin kamayishi kuzatiladi. Ushbu jarayon yulduz sirtining kimyoviy tarkibidagi topishmoqlarga mantiqiy yechim beradi.

Ikkinchi muhim dalil esa yulduzning ichki tuzilishidagi nozik oʻzgarishlar bilan bogʻliq. Mazkur oʻzgarishlarni Quyosh evolyutsiyasining dastlabki bosqichlarida tashqi kuch aralashuvisiz oddiy usullar bilan tushuntirib boʻlmaydi. Olimning matematik modellari sayyoraning yulduz tashqi qobiqlaridan oʻtib, keyinchalik butunlay erib ketish ssenariysi eng ehtimoliy holat ekanini koʻrsatmoqda.

Koinotdagi topishmoqlarga yechim

Agar bu yangi model oʻz tasdigini topsa, u boshqa bir qadimiy astronomik sirni ham ochib berishi mumkin. Gap shundaki, zamonaviy kuzatishlar boshqa yulduz tizimlarida Superyerlar juda keng tarqalganini koʻrsatadi, biroq bizning Quyosh tizimimizda ulardan asar ham yoʻq. Mutlu Yildiz gipotezasiga koʻra, bunga javob juda oddiy va hayratlanarli: yagona nusxadagi shunday sayyora yulduzning shakllanish davrida uning oʻzi tomonidan yoʻq qilib yuborilgan.

Garchi mazkur faraz hozircha nazariy darajada qolayotgan boʻlsa-da, u ilm-fanga mavjud kuzatuv anomaliyalari uchun yagona va mukammal tushuntirish taqdim etadi. Kelgusida Quyosh va boshqa yulduzlar tizimini oʻrganish jarayonida bunday yirik kosmik hodisalarning qoldiq izlari chuqurroq tahlil qilinishi kutilmoqda. Bu esa insoniyatga oʻz uyimiz — Quyosh tizimining tarixi haqida yana koʻp yangi maʼlumotlarni taqdim etishi shubhasiz.