Koinot parvozi urgʻochi sichqonlarning keyingi avlodlariga qanday taʼsir qildi

Xalqaro kosmik stansiyada 42 kun davomida boʻlib qaytgan urgʻochi sichqonlar Yerga sogʻlom nasl berish qobiliyati bilan qaytdi, biroq ularning qizlari va nabiralarida sezilarli reproduktiv oʻzgarishlar aniqlandi. Proceedings of the National Academy of Sciences jurnalida eʼlon qilingan tadqiqot kosmik parvozning ayollar reproduktiv fiziologiyasiga uzoq muddatli taʼsirini bir necha avlod davomida oʻrgangan ilk ilmiy ish boʻldi. Mazkur ilmiy loyiha Kansas universiteti Tibbiyot markazi mutaxassislari hamda NASAning Ames tadqiqot markazi olimlari tomonidan amalga oshirildi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

ixbt.com maʼlumotiga koʻra, tajriba ishtirokchilari boʻlgan urgʻochi kemiruvchilar 2023-yilning noyabr oyida SpaceX CRS-29 yuk kemasi orqali XKSga yuborilgan edi. Yerdan tashqarida 42 kunni oʻtkazib qaytgan ona sichqonlar muvaffaqiyatli homilador boʻlib, sogʻlom bolalarni dunyoga keltirdi. Ularning tugʻilgan bolalari soni nazorat guruhidagilardan biroz kamroq boʻlsa-da, bu farq statistik jihatdan ahamiyatli darajada farq qilmadi va birinchi avlod vakillari normal holatda rivojlandi.

Ikkinchi avlodda kuzatilgan oʻzgarishlar

Biroq, mutaxassislarning taʼkidlashicha, asosiy oʻzgarishlar va salbiy taʼsirlar kosmik sayohatchilarning keyingi avlodlarida yaqqol namoyon boʻldi. Kosmosda boʻlgan onalarning qizlarida mushak kuchi 15 foizga pastroq ekanligi aniqlandi. Shuningdek, ular maxsus xulq-atvor testlarida yuqori darajadagi stress reaksiyasini namoyish etdi va eng muhimi, ularning oʻz nasllari soni keskin kamayib, tugʻilish koʻrsatkichlari pasayib ketdi.

Ayni shu urgʻochi sichqonlarda tuxumdonlarning qolgan zaxirasini bildiruvchi muhim marker — antimüller gormoni (AMG) darajasi tushib ketgani qayd etildi. Eng qizigʻi shundaki, pasaygan AMG koʻrsatkichi hatto uchinchi avlod vakillari boʻlgan nabiralarda ham saqlanib qoldi. Olimlar hozircha mazkur transgeneratsion effektning aniq mexanizmini toʻliq oʻrnatishga muvaffaq boʻlishmagani, bu boradagi tadqiqotlar davom etishini bildirdi.

Ehtimoliy sabablar va kelgusidagi xavflar

Mutaxassislarning ishchi gipotezasiga koʻra, bu holat mikroogʻirlik taʼsirida yuzaga keladigan tezlashgan hujayra qarishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Avvalgi tadqiqotlarda ham inson toʻqimalari va kemiruvchilarda vaznsizlik sharoitida hujayraviy stress hamda mitoxondriya disfunksiyasi kuzatilgan edi. Mitoxondriyal DNK esa faqat ona liniyasi boʻyicha uzatilishini hisobga olsak, bu holat nazariy jihatdan mazkur transgeneratsion taʼsirni tushuntirib berishi mumkin, ammo bu versiya hali toʻgʻridan-toʻgʻri eksperimental tekshiruvni talab qiladi.

Shu bilan birga, mualliflar tadqiqotning ayrim cheklovlariga ham eʼtibor qaratdi. Jumladan, tajribadagi tanlanma unchalik katta emas — atigi 20 ta uchib kelgan urgʻochi sichqon kuzatilgan, parvoz 42 kun davom etgan. Qolaversa, XKS Yerning kuchli magnit maydoni muhofazasida joylashgani bois, ekipaj va hayvonlar Oy yoki Marsga boruvchi yoʻlakdagiga qaraganda ancha kam kosmik radiatsiya oladi. Kaliforniya universitetidan Ulrike Ludererning taʼkidlashicha, uning marscha missiyadagi radiatsiya dozalari boʻyicha olib borgan ishlari tuxumdonlar zaxirasining keskin qisqarishini koʻrsatgan boʻlib, kelgusida uzoq muddatli fazoviy dasturlarda reproduktiv markerlarni qattiq nazorat qilish muhim ogohlantirish sifatida xizmat qilishi lozim.