Ўзбекистонда иш жойидаги камситиш ва шаҳвоний шилқимликка қарши янги қоидалар кучга кирмоқда

Иш берувчи ходимни терисининг ранги ёки сиёсий қарашлари сабаб ишга қабул қилмаса, ходим эса раҳбар ёки ҳамкасбининг номақбул шаҳвоний мазмундаги ҳаракатларига дуч келса, энди бундай ҳолатларга нисбатан меҳнат қонунчилигида аниқроқ ҳуқуқий ёндашув белгиланади. Ўзбекистонда Меҳнат кодексига камситиш белгиларини кенгайтириш ва иш жойида шаҳвоний шилқимликка йўл қўймасликка қаратилган муҳим ўзгартишлар киритилди.

Янги нормалар фақат ишга қабул қилиш жараёнига эмас, балки ходимнинг бутун меҳнат фаолияти давомидаги ҳуқуқ ва манфаатларига дахл қилади. Энг муҳими, иш берувчи энди меҳнат жамоасида шаҳвоний шилқимликдан холи муҳитни таъминлаш учун зарур чораларни кўриши шарт.

Камситишнинг янги белгилари: терининг ранги ва сиёсий қарашлар ҳам ҳисобга олинади

Меҳнат кодексининг 4-моддасига киритилган ўзгартишларга кўра, меҳнат ва машғулотлар соҳасида камситиш сифатида баҳоланадиган белгилар қатори кенгайтирилди. Унга шахснинг териси ранги ва сиёсий қарашлари ҳам қўшилди.

Бу нимани англатади?

Масалан, иш берувчи бир хил малака ва тажрибага эга бўлган икки номзоддан бирини фақат терисининг ранги сабаб ишга қабул қилмаса, бундай қарор камситиш сифатида баҳоланиши мумкин.

Худди шунингдек, ходимнинг сиёсий қарашлари ёки фикрлари унинг касбий фаолиятига асоссиз таъсир кўрсатиши мумкин эмас. Масалан, ходим ўз сиёсий қарашларини билдиргани учун лавозими пасайтирилса, мукофотдан маҳрум қилинса ёки унга нисбатан бошқа асоссиз чекловлар қўлланилса, бу ҳолат қонунчилик нуқтаи назаридан баҳоланиши лозим.

Малака ошириш, касбий тайёргарлик ёки бошқа меҳнат билан боғлиқ имкониятлардан фойдаланишда ҳам номзоднинг сиёсий қарашларини баҳона қилиб рад этишга йўл қўйилмайди.

Демак, ишга қабул қилиш, лавозимда ўсиш, касбий ривожланиш ва меҳнат фаолиятига оид қарорларда асосий мезон ходимнинг шахсий қарашлари эмас, унинг касбий салоҳияти ва иш натижалари бўлиши керак.

Меҳнат кодексига янги 8¹-модда киритилди: шаҳвоний шилқимлик тақиқланади

Қонунчиликдаги энг муҳим янгиликлардан бири — Меҳнат кодексининг 8¹-моддаси билан тўлдирилишидир. Унда меҳнат ва машғулотлар соҳасида шаҳвоний шилқимликка йўл қўйилмаслиги белгилаб қўйилди.

Янги нормада шаҳвоний шилқимлик шахс учун номақбул бўлган, унинг шаъни ва қадр-қимматини таҳқирлайдиган ҳамда шаҳвоний хусусиятга эга ҳаракатлар билан боғлиқ ҳолат сифатида белгиланади.

Бундай ҳаракатлар фақат жисмоний тегиниш билан чекланмайди. Улар турли кўринишларда намоён бўлиши мумкин.

Жумладан:

• Ташқи қиёфа ҳақидаги ноўрин изоҳлар. Ҳамкасбнинг кийими, ташқи кўриниши ёки қадди-қомати ҳақида шаҳвоний мазмундаги, унинг учун номақбул бўлган гапларни айтиш.

• Имо-ишоралар. Ходимга нисбатан шаҳвоний мазмундаги ишоралар қилиш ёки шу мазмундаги расм ва хабарларни юбориш.

• Розиликсиз тегиниш. Ходимнинг хоҳишига қарши равишда унга атайлаб ёки турли баҳоналар билан тегиниш.

• Номақбул таклифлар. Масалан, раҳбарнинг лавозимни ошириш ёки бошқа имтиёз бериш эвазига шахсий учрашув ёхуд шаҳвоний мазмундаги таклифлар билан чиқиши.

Бу мисоллардан кўриниб турибдики, иш жойидаги шаҳвоний шилқимлик фақат очиқ жисмоний ҳаракатлардан иборат эмас. Инсоннинг шаъни ва қадр-қимматини камситадиган, уни ноқулай вазиятга соладиган номақбул ҳаракатлар ҳам ҳуқуқий баҳолаш предметига айланади.

Иш берувчи энди бундай ҳолатларнинг олдини олиши шарт

Янги қоидалар фақат ходимларнинг ҳуқуқларини белгилаб қолмайди. Улар иш берувчилар зиммасига ҳам муҳим мажбурият юклайди.

Хусусан, иш берувчи меҳнат жамоасида шаҳвоний шилқимликдан холи муҳит яратиш учун барча зарур чораларни кўриши шарт.

Бу талаб амалда қандай бажарилиши мумкин?

Биринчидан, корхона ва ташкилотларнинг ички меҳнат тартиби қоидаларида шаҳвоний шилқимликка йўл қўйилмаслиги аниқ белгилаб қўйилиши лозим.

Иккинчидан, ходимлар бундай ҳолатларга дуч келганда мурожаат қилиши мумкин бўлган ишончли ва махфий каналлар ташкил этилиши муҳим. Масалан, махсус электрон почта манзили, ишонч телефони ёки бошқа мурожаат механизми жорий қилиниши мумкин.

Учинчидан, ходимлар ва раҳбарлар учун тушунтириш ишлари ҳамда ўқув тадбирлари ўтказилиши мақсадга мувофиқ. Бу орқали қайси ҳаракатлар қонунга зид экани, бундай вазиятларда қандай йўл тутиш кераклиги тушунтирилади.

Тўртинчидан, келиб тушган шикоятлар ўз вақтида ва холис кўриб чиқилиши зарур. Мурожаат қилган ходимнинг ҳуқуқлари ва шахсий маълумотлари ҳимоя қилиниши ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Шу тариқа, иш берувчи бундай ҳолатлар содир бўлгандан кейингина чора кўриш билан чекланмасдан, уларнинг олдини олиш учун ҳам масъулиятли бўлиши керак.

Янги қоидалар иш жойида нималарни ўзгартиради?

Киритилган ўзгартишларнинг амалий аҳамияти шундаки, улар меҳнат муносабатларида ходимнинг шахсий қадр-қиммати ва ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган кафолатларни кучайтиради.

Энди иш жойидаги айрим ҳолатларга оддий ҳазил, шахсий муносабат ёки раҳбарнинг ички тартиби сифатида қараш билан чекланиб бўлмайди. Агар ҳаракат ходимнинг шаъни ва қадр-қимматини таҳқирласа, унинг ҳуқуқларига дахл қилса ёки қонунда белгиланган камситиш белгиларидан бири асосида содир этилса, у ҳуқуқий жиҳатдан баҳоланиши мумкин.

Шу билан бирга, ҳар қандай келишмовчилик ёки ёқимсиз мулоқот автоматик равишда камситиш ёки шаҳвоний шилқимлик деб топилмайди. Ҳолатнинг мазмуни, ҳаракатнинг хусусияти ва қонунчиликдаги белгиларга мувофиқлиги алоҳида ўрганилиши керак.

Қонун қачон қабул қилинди ва қачон кучга киради?

Мазкур ўзгартишлар Халқаро меҳнат ташкилоти конвенцияларида назарда тутилган қоидаларни миллий қонунчиликка жорий этиш мақсадида қабул қилинган.

Тақдим этилган маълумотларга кўра, Президент 2026 йил 13 ноябрда ЎРҚ–1189-сонли Қонунни имзолаган. Қонун расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Шу сабабли ходимлар ҳам, иш берувчилар ҳам янги нормалар билан танишиб чиқиши, корхона ва ташкилотлардаги ички меҳнат ҳужжатларини эса уларга мувофиқлаштириш масаласига эътибор қаратиши лозим.

Хулоса: иш жойида ҳурмат ва хавфсизлик энди янада муҳим ҳуқуқий талабга айланмоқда

Меҳнат кодексига киритилган ўзгартишлар ходимнинг ҳуқуқлари фақат иш ҳақи, дам олиш вақти ёки меҳнат шароитлари билан чекланмаслигини яна бир бор кўрсатади. Инсоннинг шахсий қадр-қиммати, қарашлари ва дахлсизлиги ҳам муносиб меҳнат муҳитининг ажралмас қисми ҳисобланади.

Янги қоидалар иш берувчилардан масъулиятлироқ ёндашувни, ходимлардан эса ўз ҳуқуқларини билишни талаб қилади. Энг муҳими, иш жойида ҳеч ким терисининг ранги, сиёсий қарашлари ёки шахсий қадр-қимматини камситувчи муносабат сабаб ноқулай аҳволга тушиб қолмаслиги керак.