АҚШ - Эрон тинчлик битимининг сенсацион тафсилотлари маълум бўлди...
Жаҳон сиёсий майдони узоқ кутилган, чинакам тарихий ва минтақавий геосиёсий манзарани бутунлай ўзгартириб юборадиган улкан воқеа арафасида турибди. Нуфузли Bloomberg агентлиги ҳамда Саудия Арабистонининг рамзий «Ал-Арабия» телеканали АҚШ ва Эрон Ислом Республикаси ўртасида шу йилнинг 19 июнь куни Швейцарияда имзоланиши расман кутилаётган англашув меморандумининг «деярли якуний» ва мутлақо эксклюзив матнини кенг жамоатчиликка ошкор қилди.
Маълумотларга кўра, икки қудратли давлат вакиллари жорий йилнинг 14 июнь куни ушбу муросавий тўхтамга келишган эди. Гарчи Оқ уй келишув шартларини кейинги 48 соат ичида баён қилишга ваъда берган бўлса-да, ҳозирча расмий баёнот кечиктирилмоқда. Бироқ Bloomberg таҳририяти ихтиёрига келиб тушган ушбу 14 банддан иборат тарихий ҳужжат Теҳроннинг яқин келажакдаги энг йирик иқтисодий ва сиёсий манфаатларини тўлиқ акс эттирган.
Қуйидаги расмий сиёсий ва иқтисодий жадвал орқали икки томонлама шартноманинг энг асосий фундаментал бандлари ва молиявий рақамлари билан батафсил танишиб чиқишингиз мумкин:
Ҳарбий ва ҳудудий мажбуриятлар | Иқтисодий ва молиявий имтиёзлар | Логистика ва денгиз йўллари | Ядровий статус-кво ва назорат |
• Урушни зудлик билан тўхтатиш • Ливанда ҳам ҳарбий ҳаракатлар тугайди • Суверенитетни ўзаро ҳурмат қилиш • Ички ишларга аралашмаслик | • 300 миллиард долларлик фонд • Эрон нефти экспортига зудлик билан рухсат • Музлатилган активларнинг тўлиқ очилиши • Санкцияларнинг босқичма-босқич бекор бўлиши | • Эрон портлари қамали ечилади • Ҳўрмуз бўғози хавфсизлиги (30 кунда) • Кемалар қатновини тиклаш • АҚШ қўшинлари минтақадан чиқарилади | • Эрон ядро қуролидан мутлақо воз кечади • Бойитилган уран тақдири якуний битимда • Янги санкциялар жорий этилмайди • БМТ Хавфсизлик кенгаши назорати |
Тарихий меморандумнинг тўлиқ ва батафсил матни:
Қуролли тўқнашувларни зудлик билан тугатиш: Эрон ва АҚШ ўзларининг барча минтақавий иттифоқчилари билан биргаликда, ушбу ҳужжат имзоланган сониядан бошлаб, барча жабҳаларда, хусусан, Ливан ҳудудида ҳам уруш ҳаракатларини зудлик билан ва бутунлай тўхтатадилар. Томонлар бир-бирларига нисбатан куч ишлатиш ёки таҳдид қилишдан мутлақо тийиладилар.
Мустақиллик ва дахлсизлик: Ҳар икки давлат бир-бирининг давлат суверенитети ҳамда ҳудудий яхлитлигини сўзсиз ҳурмат қилиш, ички сиёсий ишларга ҳеч қандай шаклда аралашмаслик мажбуриятини ўз зиммасига олади.
Музокаралар муддати: Томонлар ўзаро розилик асосида муддатни яна узайтириш имконияти билан, кўпи билан 60 кун ичида якуний ва кенг қамровли тинчлик шартномасини имзолаш мақсадида қизғин музокаралар олиб борадилар.
Денгиз қамалини ечиш ва АҚШ қўшинларини олиб чиқиш: Меморандум кучга кириши билан АҚШ Эронга қарши денгиз блокадасини бекор қилади. 30 кун ичида савдо кемалари ҳаракати урушдан олдинги даражага қайтарилади. Якуний битим имзолангач, 30 кунлик муддатда Америка Қўшма Штатлари ўз ҳарбий кучларини Яқин Шарқ минтақасидан тўлиқ олиб чиқиб кетади.
Ҳўрмуз бўғози хавфсизлиги: Эрон ўз навбатида 30 кун ичида Форс кўрфазидан Ўмон кўрфазига ўтувчи халқаро сув йўлларида хавфсизликни таъминлайди. Сув ҳавзаларини миналардан тозалаш ва техник тўсиқларни бартараф этиш тўлиқ Теҳрон зиммасида бўлади.
300 миллиард долларлик тикланиш режаси: АҚШ ўзининг минтақавий ҳамкорлари билан биргаликда Эрон иқтисодиётини қайта тиклаш ва ривожлантириш учун камида 300 миллиард доллар миқдорида молиявий маблағ ажратилишини кафолатлайди. Бунинг механизми 60 кун ичида ишлаб чиқилади.
Чеклов ва санкцияларни бекор қилиш: Якуний келишув доирасида АҚШ Эронга нисбатан қўллаган барча бир томонлама (бирламчи ва иккиламчи) санкцияларини, шунингдек, БМТ Хавфсизлик кенгаши ҳамда Атом энергетикаси халқаро агентлиги (АХАЭ) резолюцияларини босқичма-босқич бекор қилади.
Ядровий қуролсизланиш: Эрон ҳеч қачон ядро қуроли яратмаслигини қатъий тасдиқлайди. Бойитилган материаллар тақдири ва Эроннинг тинчлик мақсадларидаги ядровий эҳтиёжлари якуний шартномада аниқ белгилаб берилади.
Статус-квони сақлаш: Якуний битим тузилгунга қадар амалдаги вазият ўзгаришсиз қолади: Эрон ўзининг ядровий дастурини кенгайтирмайди, АҚШ эса янги чекловлар жорий этмайди ва минтақадаги ҳарбийлар сонини оширмайди.
Нефть экспортини тиклаш: АҚШ Молия вазирлиги меморандум имзоланиши билан дарҳол Эрон хом нефти, нефть-кимё маҳсулотлари экспортига, шунингдек, улар билан боғлиқ банк, суғурта ва транспорт амалиётларига тўлиқ рухсат беради.
Музлатилган маблағлардан фойдаланиш: Музокаралар даврида АҚШ Эроннинг хорижий банкларда блоклаб қўйилган барча активлари ва маблағларига тўлиқ киришини таъминлайди. Бу маблағлар Эрон Марказий банки томонидан исталган тўловлар учун эркин ишлатилиши мумкин.
Назорат механизми: Томонлар якуний тинчлик битимининг бажарилишини ва келажакда мажбуриятларнинг бузилмаслигини кузатиб борувчи махсус қўшма назорат органини ташкил этадилар.
Музокараларнинг бошланиш шарти: Меморандум имзоланиб, ҳужжатнинг энг муҳим ҳисобланган 4, 5, 10 ва 11-моддалари (иқтисодий ва логистик шартлар) ижроси бошлангани тасдиқланганидан кейингина томонлар қолган бандлар бўйича якуний музокараларга киришадилар.
Халқаро ҳуқуқий кафолат: Эришилган якуний тинчлик шартномаси БМТ Хавфсизлик кенгашининг ижроси мажбурий бўлган махсус резолюцияси орқали тасдиқланади ва халқаро қонуний кучга эга бўлади.
Замин халқаро сиёсий шарҳловчиларининг хулосаси:
Мазкур меморандум лойиҳаси АҚШ ва Эрон ўртасидаги кўп йиллик совуқ уруш ва минтақавий кескинликка чек қўйиши мумкин бўлган мисли кўрилмаган ҳужжатдир. Эроннинг иқтисодий қамалдан чиқиши ва 300 миллиард долларлик маблағга эга бўлиши Яқин Шарқдаги кучлар балансини тубдан ўзгартиради. Гарчи ҳужжат ҳали техник ишлов босқичида бўлса-да, 19 июнь куни Швейцарияда кутилаётган имзоланиш жараёни XXI аср дипломатиясидаги энг йирик бурилиш нуқтаси бўлиши шубҳасиздир.
Жаҳон сиёсатидаги энг шов-шувли геосиёсий келишувлар, АҚШ ва Эрон ўртасидаги тарихий қадамлар ҳамда Яқин Шарқдаги тинчлик жараёнларининг энг тезкор тафсилотларини ҳамиша Замин саҳифаларида биз билан биргаликда кузатиб боринг!
Изоҳлар 0
…