АҚШ ва Эрон ўртасида имзоланган келишув тафсилотлари маълум бўлди

Яқин Шарқ минтақасида узоқ вақтдан буён давом этаётган ҳарбий ва сиёсий кескинликни юмшатиш йўлида кутилмаган ҳамда ўта муҳим қадам ташланди. Расмий Вашингтон ва Теҳрон вакиллари чоршанба куни икки давлат раҳбарлари томонидан имзоланган муваққат тинчлик битимининг расмий матнини кенг жамоатчиликка ошкор қилишди. Ушбу тарихий ҳужжатнинг бош мақсади — кенг қамровли қуролли тўқнашувларга бутунлай чек қўйишдан иборатдир.

Шунга қарамай, АҚШ Президенти Дональд Трамп агар Эрон томони ўз зиммасига олган мажбуриятларни бузадиган бўлса, ҳарбий зарбаларни яна қайта бошлаш ва Эрон расмий раҳбариятини йўқ қилиб ташлаш билан таҳдид қилиш фикридан воз кечгани йўқ.

Қуйидаги таҳлилий сиёсий жадвал орқали АҚШ ва Эрон ўртасидаги янги келишувнинг энг асосий бандлари ҳамда томонларнинг сиёсий позициялари билан батафсил танишиб чиқишингиз мумкин:

Версалдаги рамзий имзо ва 60 кунлик тинчлик муҳлати

Жами 14 та банддан иборат ушбу ўтиш даври меморандуми якуний мукаммал тинчлик шартномаси устида музокаралар олиб бориш мақсадида ўт очишни тўхтатиш муддатини яна 60 кунга узайтиришни кўзда тутади. Эътиборли жиҳати шундаки, АҚШ раҳбари Дональд Трамп ва Эрон Президенти Масъуд Пезишкиён ушбу ҳужжатни инглиз ҳамда форс тилларида рақамли форматда имзолаганлар. Теҳрон расмийларининг маълум қилишича, мазкур битим чоршанба кунидан бошлаб тўлиқ кучга кирди.

Трамп ушбу тарихий ҳужжатни Франция Президенти Эммануэль Макрон ҳамроҳлигида Париж яқинидаги машҳур Версаль саройида имзолади. Маълумки, айнан ушбу масканда Биринчи жаҳон урушини расман якунлаган тинчлик шартномаси имзоланган эди. Матбуот анжуманида Трамп Эрон ҳақида гапирар экан: «Агар улар вақтни бой бериб, келишув шартларини бузадиган бўлсалар, биз уларни аёвсиз равишда бомбардимон қиламиз. Мен буни истамайман, уларнинг келишувга амал қилишини хоҳлайман», — дея баёнот берди ва эронликларни «ақлли одамлар» деб атади. Икки давлат музокарачилари яқин икки ой ичида доимий сулҳ лойиҳасини ишлаб чиқиш устида бош қотиришади. АҚШ раҳбари бу қадам Яқин Шарққа осойишталик олиб келиши ва жаҳон бозорида нефть нархининг арзонлашига хизмат қилишидан умидвор.

Бундан ташқари, Трамп илгари Эронга қарши илгари сурган баъзи даъволаридан воз кечди. У Теҳроннинг баллистик ракеталарга эга бўлишини тақиқлаш маълум маънода «адолатсизлик» эканини тан олди. Ваҳоланки, шу йилнинг февраль ойида у Эроннинг ракета саноатини бутунлай ер билан битта қилишга ваъда берган эди.

Теҳронда ғалаба кайфияти: «Музокаралар кутилганидан ортиқ натижа берди»

Эрон сиёсий доиралари ушбу келишувни ҳақиқий муваффақият сифатида байрам қилмоқда. Мамлакатнинг бош музокарачиси Муҳаммад Боқир Ғолибофнинг сўзларига кўра, Теҳрон ҳарбий ҳаракатлар орқали эришмоқчи бўлган мақсадларидан кўра музокаралар столи ортида бир неча баробар кўпроқ ютуққа эришган.

Мазкур англашув меморандуми қуйидаги муҳим бандларни ўз ичига олади:

• Барча жабҳаларда, жумладан Ливан тупроқларида ҳам ҳарбий ҳаракатларни зудлик билан тўхтатиш;

• Дунё энергетикаси учун муҳим бўлган Ҳўрмуз бўғозида кемалар қатновини «ҳеч қандай тўловларсиз» тўлиқ қайта тиклаш;

• АҚШ томонидан Эрон денгиз портларига қўйилган блокадани олиб ташлаш ва барча иқтисодий санкцияларни бекор қилиш;

• Музлатиб қўйилган молиявий активларни қайтариш ҳамда урушдан кейинги тикланиш жараёнлари учун 300 миллиард долларлик йирик инвестиция фондини ташкил этиш.

Шу билан бирга, Эрон томони МАГАТЭ (Халқаро атом энергияси агентлиги) назорати остида ўзининг бойитилган уран захираларини ўз ҳудудида «кучсизлантириш»га рози бўлди ва ядровий қурол яратмаслик ваъдасини яна бир бор тасдиқлади. Reuters нашрининг таҳлилига кўра, Трамп ўз риторикасига қарамай, уруш орқали ўз мақсадларига тўлиқ эриша олмади, Эрон эса миллиардлаб долларлик иқтисодий чекловлардан қутулишга яқинлашди.

Европа иттифоқи хурсанд, Исроил эса бефарқ

Францияда ўтказилган G7 (Катта еттилик) саммити давомида Европа давлатлари раҳбарлари ушбу келишувни қизғин олқишлашди. Европа етакчилари АҚШнинг Эрон ядро дастури бўйича хавотирларини тушунсалар-да, Вашингтоннинг БМТ рухсатисиз уруш бошлаш ҳақидаги аввалги қарорини ҳеч қачон қўллаб-қувватламаган эдилар. Шунингдек, улар Эроннинг бундай йирик босимларга бардош бериб, ўз мавқеини мустаҳкамлаб олганидан хавотирдалар.

Келишув ортидан G7 давлатлари қўшма баёнот эълон қилиб, Ливан ҳудудида Исроил ва «Ҳизбуллоҳ» гуруҳи ўртасидаги тўқнашувларни зудлик билан тўхтатишни талаб қилишди. Якшанба кунидан бошлаб у ерда ҳарбий ҳаракатлар бирмунча пасайган бўлса-да, бутунлай барҳам топгани йўқ. Мазкур музокараларда умуман иштирок этмаган ва Ливан жанубини назорат қилаётган Исроил ҳукумати эса зарур деб ҳисоблаган вақтда куч ишлатиш ҳуқуқини ўз тизимида сақлаб қолишини маълум қилди.

Замин сиёсий шарҳловчиларининг якуний хулосаси:

Версаль саройида имзоланган ушбу муваққат меморандум Яқин Шарқ минтақасида янги тинчлик даврини бошлаб бериши мумкин. Вазиятнинг кейинги ривожи ва 60 кунлик муҳлат ичида томонларнинг қанчалик содиқ қолиши дунё энергетика ва сиёсий хавфсизлигини белгилаб беради.

Халқаро сиёсатнинг энг қайноқ таҳлиллари, Вашингтон ва Теҳрон ўртасидаги махфий келишувлар тафсилотлари ва дунё кундалигини ҳамиша Замин саҳифаларида биз билан бирга кузатиб боринг!