«Тақиқланган маслаҳатлар»: Узоқ умр кўришнинг қадимий сирлари очилди

Бугунги шиддатли ва стрессга бой замонда инсонлар саломатликни тиклаш ва умрни узайтиришнинг турли замонавий усулларини изламоқда. Бироқ, энг самарали сабоқлар кўпинча қадимий тиббиёт ва фалсафа замирида яширинган бўлади. Ижтимоий тармоқларда кенг оммалашган, Хитой императорлик табибларига нисбат берилувчи «тақиқланган маслаҳатлар» тўплами шулар жумласидандир.

Кўпчилик бу маслаҳатларни шунчаки афсона ёки халқона тиббиёт намунаси сифатида қабул қилса-да, аслида улар Шарқ тиббиётининг, жумладан, улуғ ҳаким Абу Али ибн Сино таълимотининг ҳам асосини ташкил этувчи табиий мувозанат қоидаларига мос келади.

1. Тана ва таом: Илиқлик ва очликнинг фазилати

Қадимий табиблар овқатланиш борасида қатъий қоидаларга амал қилган. Уларнинг фикрича, овқат ҳазм қилиш тизими илиқлик ва енгилликни яхши кўради:

• «Илиқ овқат – умрни узайтиради» ва «Илиқ сув – ҳаёт энергияси»: Бу Шарқ тиббиётининг олтин қоидасидир. Илиқ таом ва сув ошқозон-ичак тизимининг табиий иссиқлигини сақлайди, ҳазмни осонлаштиради ва тана энергияси (ци)нинг эркин айланишини таъминлайди. Абу Али ибн Сино ҳам илиқ сув ичишнинг саломатлик учун фойдаларини таъкидлаган;

• «Совуқ овқат – қаритади» ва «Эрталаб совуқ [сув, ҳаво] – буйракни ўлдиради»: Бу маслаҳатлар танани совуқдан асраш зарурлигини уқтиради. Совуқ таом ҳазм жараёнини секинлаштиради, буйраклар (Шарқ тиббиётида ҳаётий энергия омбори)га ортиқча юклама беради, бу эса эрта қаришга олиб келади;

• «Тўқлик – қисқа умр» ва «Енгил очлик – ёшартиради»: Ушбу ўгитлар бугунги кунда замонавий тиббиёт томонидан ҳам эътироф этилган даврий очлик (intermittent fasting) назариясига мос келади. Ортиқча овқатланиш танани заҳарлайди, енгил очлик эса ҳужайраларнинг янгиланиши (автофагия) ва ёшаришига хизмат қилади.

2. Руҳ ва туйғу: Хотиржамлик — бош дори

Инсоннинг руҳий ҳолати жисмоний саломатлик билан бевосита боғлиқлиги қадимдан маълум. Хитой табиблари ҳар бир туйғунинг муайян аъзога таъсирини аниқ ажратиб кўрсатган:

• «Ғазаб – жигарни ейди» ва «Қўрқув – ҳаётий кучни қуритади»: Бу нафақат қадимий ўгит, балки замонавий психосоматиканинг ҳам асосидир. Сурункали ғазаб жигар фаолиятига, доимий қўрқув ва хавотир эса буйраклар ва асаб тизимига салбий таъсир кўрсатиб, ҳаётий қувватни заифлаштиради;

• «Хотиржамлик – ҳамма нарсани даволайди» ва «Жимлик – мияни тиклайди»: Руҳий мувозанат ва ички сукут асаб тизимига дам беради, стресс гормонлари даражасини пасайтиради ва тананинг ўзини-ўзи даволаш хусусиятини ишга туширади. Бу маслаҳатлар Ибн Синонинг «руҳий ором — шифо» таълимотига тўлиқ мос келади;

• «Ақл – асосий дори»: Саломатликка олиб борувчи йўл ақл ва онг орқали ўтади. Ўз танасини тушуниш, зарарли одатлардан воз кечиш ва тўғри ҳаёт тарзини танлаш онгли қарор талаб қилади.

3. Табиат ва ҳаракат: Фаол ҳаёт тамойиллари

Узоқ умр кўришнинг яна бир муҳим шарти — табиат ва тана билан уйғунликда яшашдир:

• «Соат 23:00 дан кейинги уйқу – умрни узайтириш»: Шарқ тиббиётига кўра, инсон танасидаги асосий аъзолар (жигар ва ўт пуфаги) кечаси соат 23:00 дан 03:00 гача фаол тозаланади ва янгиланади. Бу вақтда ухлаш тананинг тикланиши ва ёшликни сақлаш учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

• «Овқатдан кейин – ҳаракат»: Таомдан сўнг енгил сайр қилиш ҳазмни яхшилайди, қондаги шакар даражасини барқарорлаштиради ва ортиқча вазн тўпланишининг олдини олади. «Ярим соатлик сайр — умрни узайтиради», деган нақл шундан келиб чиққан;

• «Оёқ кафтлари – тана пульти»: Шарқ тиббиёти ва рефлексотерапияга кўра, оёқ кафтларида барча ички аъзолар билан боғлиқ бўлган биологик фаол нуқталар жойлашган. Оёқларни уқалаш ёки илиқ сувда тутиш бутун танани рағбатлантиради ва даволайди;

• «Мавсумга мос бўлмаган овқат = касаллик»: Табиат инсонга ҳар бир фаслда керакли витамин ва минералларга бой маҳсулотларни тақдим этади. Мавсумдан ташқари, кимёвий ишлов берилган маҳсулотларни истеъмол қилиш танадаги табиий мувозанатни бузади ва касалликларга йўл очади.

Хитой императорлик табибларининг бу ўгитларини бугунги кунда «тақиқланган» деб аташ, эҳтимол, уларнинг замонавий фармацевтика саноати ва тезкор ҳаёт тарзига тескари эканлигига ишорадир. Аслида эса, бу маслаҳатлар — соғлом ва узоқ умр кўришга олиб борувчи энг оддий ва табиий йўлдир. Саломатлик, ҳақиқатан ҳам, шунчаки оддий.