Бир виза — беш давлат: Марказий Осиё «шенген»и яқинми?

Марказий Осиёга келган хорижий сайёҳ бир марта ҳужжат расмийлаштириб, минтақадаги бир нечта давлат бўйлаб эркин саёҳат қилиши мумкин. Қирғизистон президенти Садир Жапаров илгари сурган ягона туристик виза ташаббуси яна минтақавий кун тартибига чиқди.

Ўзбекистон ягона виза тизимини расман қўллаб-қувватлаб, уни Марказий Осиёни умумий туристик маконга айлантириш воситаси сифатида илгари сурмоқда. Бироқ ҳозирча «Марказий Осиё шенгени» ишга тушгани йўқ — лойиҳанинг қоидалари, нархи ва амал қилиш санаси бўйича якуний давлатлараро битим эълон қилинмаган.

Жапаров қандай тизимни таклиф қилмоқда?

Садир Жапаровнинг ғоясига кўра, учинчи давлат фуқароси Марказий Осиё мамлакатларидан бири орқали ягона виза олиб, шу ҳужжат билан минтақанинг бошқа давлатларига ҳам сафар қилиши мумкин бўлади.

Қирғизистон раҳбари бу таклифни 2025 йил март ойида минтақадаги чегара масалалари ҳал этилаётган бир пайтда билдирган. Кейинчалик Худжандда Ўзбекистон ва Тожикистон раҳбарлари иштирокидаги учрашувда ҳам ягона виза Европа Шенген ҳудудига ўхшаш туристик имконият яратиши мумкинлигини таъкидлаган.

Бироқ бу ерда муҳим фарқ бор: ягона туристик виза автоматик равишда давлатлар ўртасидаги чегара назорати бекор қилинишини англатмайди. У, биринчи навбатда, хорижлик меҳмоннинг ҳар бир мамлакат учун алоҳида виза олиш заруратини камайтиришга қаратилган.

Ўзбекистон ташаббусни расман илгари сурмоқда

Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев Самарқандда ўтказилган биринчи «Марказий Осиё — Европа Иттифоқи» саммитида хорижий сайёҳлар учун ягона минтақавий виза лойиҳаси илгари сурилаётганини маълум қилган.

2026 йил май ойида Ўзбекистон Туризм қўмитаси иштирокида ўтказилган музокараларда ҳам қуйидаги масалалар муҳокама қилинди:

• учинчи давлатлардан келадиган сайёҳлар учун ягона виза;

• қўшма туристик йўналишлар яратиш;

• чегарадан ўтиш тартибини соддалаштириш;

• уюшган туристик гуруҳлар учун алоҳида йўлаклар очиш;

• Марказий Осиёни халқаро кўргазмаларда ягона туристик минтақа сифатида тарғиб қилиш.

Бу муҳокамалар ташаббус фақат сиёсий баёнот даражасида қолмаётгани, унинг техник ва инфратузилмавий томонлари ҳам ўрганилаётганини кўрсатади.

Қозоғистоннинг иштироки нимада кўринади?

Қозоғистон Ўзбекистон ва Тожикистон билан ягона трансчегаравий туристик йўналишларни амалда ривожлантирмоқда. Масалан, 2026 йил март ойидаги «Jibek Joly» туристик поезди Олмаота, Туркистон, Самарқанд, Душанбе ва Тошкентни битта саёҳат йўналишида боғлади.

Бу лойиҳа ягона виза эмас, аммо Марказий Осиёни алоҳида мамлакатлар тўплами эмас, балки бирлашган туристик йўналиш сифатида таклиф қилиш мумкинлигини кўрсатади.

Шу билан бирга, очиқ расмий манбаларда барча беш давлат томонидан имзоланган ва ягона визани жорий этадиган якуний кўп томонлама келишув ҳозирча эълон қилинмаган. Ўзбекистон ва Қозоғистоннинг амалдаги электрон виза тизимлари ҳам алоҳида ишлашда давом этмоқда.

Ягона виза сайёҳга нима беради?

Ҳозир визали давлат фуқароси минтақадаги бир нечта мамлакатни кўрмоқчи бўлса, ҳар бирининг талабларини алоҳида ўрганиши, ариза топшириши ва тегишли тўловларни амалга ошириши мумкин.

Ягона тизим ишга тушса, эҳтимолий саёҳат шундай кўриниш олади:

Масалан, сайёҳ бир сафар давомида Олмаота, Бишкек, Тошкент, Самарқанд, Бухоро ва Душанбени қамраб олган йўналишни танлаши мумкин. Бу минтақада қолиш муддатини узайтириб, меҳмонхона, транспорт, овқатланиш, гидлик ва ҳунармандчилик хизматларига талабни ошириши эҳтимол.

Кимлар энг кўп фойда кўради?

Ягона виза, аввало, Марказий Осиёга узоқ масофадан келадиган сайёҳлар учун жозибадор бўлиши мумкин. Европа, Америка ёки Шарқий Осиёдан келган меҳмон учун битта сафарда бир нечта мамлакатни кўриш алоҳида давлатга боришдан кўра манфаатлироқ кўринади.

Лойиҳадан қуйидаги соҳалар ҳам фойда кўриши мумкин:

• маҳаллий меҳмонхона ва оилавий меҳмон уйлари;

• авиакомпания ва темирйўл операторлари;

• туроператорлар ҳамда гидлар;

• ресторан, бозор ва сувенир савдоси;

• чегара ҳудудларидаги кичик бизнес;

• тарихий ва маданий объектлар.

Марказий Осиё давлатларининг табиати ва тарихий мероси бир-бирини такрорламайди, балки тўлдиради: бир мамлакат қадимий шаҳарлари билан, бошқаси тоғлари, кўллари ёки кўчманчи маданияти билан қизиқиш уйғотади.

Лойиҳа олдида қандай тўсиқлар бор?

Бирлашган виза тизими учун фақат сиёсий хоҳишнинг ўзи етарли эмас. Давлатлар бир нечта мураккаб масала бўйича келишиб олиши керак:

• қайси давлат фуқаролари ягона визадан фойдалана олиши;

• визанинг амал қилиш муддати;

• умумий тўлов миқдори ва даромадни тақсимлаш;

• аризаларни текшириш учун ягона ахборот базаси;

• хавфсизлик ва миграция маълумотларини алмашиш;

• рад этилган аризалар бўйича умумий қоидалар;

• сайёҳнинг минтақага биринчи ва охирги кириш нуқталари;

• чегара назорати ва вақтинча рўйхатга олиш тартиби.

Битта мамлакат виза бергач, бошқа иштирокчилар ҳам ўша қарорни тан олиши керак бўлади. Бу эса миграция ва хавфсизлик мезонларини ўзаро мувофиқлаштиришни талаб қилади.

Беш давлатнинг барчаси қўшиладими?

Ташаббус Марказий Осиёни ягона туристик маконга айлантиришни кўзласа-да, ҳозирча қайси мамлакатлар биринчи босқичда иштирок этиши расман аниқ эмас.

Лойиҳа дастлаб икки ёки уч давлат ўртасида синов тариқасида ишга туширилиб, кейин бошқа мамлакатларга кенгайтирилиши ҳам мумкин. Ўзбекистон Туризм қўмитаси чегара инфратузилмасини яхшилаш бўйича пилот лойиҳаларни муҳокама қилгани ҳам босқичма-босқич ёндашув эҳтимолини кўрсатади.

«Марказий Осиё шенгени» қачон ишга тушади?

2026 йил 3 август ҳолатига кўра, ягона визанинг аниқ ишга тушиш санаси, расмий номи, нархи ва ариза бериш портали эълон қилинмаган.

Шунинг учун ҳозирча «битта виза билан беш давлатга кириш мумкин» деган хабарни амалдаги тартиб сифатида қабул қилиш тўғри эмас. Бу — сиёсий жиҳатдан қўллаб-қувватланаётган ва амалий механизмлари муҳокама қилинаётган истиқболли ташаббус.

Агар давлатлар хавфсизлик, миграция ва тўлов масалалари бўйича келишса, ягона виза Марказий Осиё туризми учун сўнгги йиллардаги энг катта ўзгаришлардан бирига айланиши мумкин. Сайёҳлар учун эса минтақа харитасидаги бешта алоҳида манзил битта катта саёҳат йўналишига бирлашади.

Сизнингча, ягона виза жорий этилса, Марказий Осиёга келадиган сайёҳлар сони кескин ошадими? Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани дўстларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқларда улашинг!