Тўёна олгандан кейин уни қайтариш керакми? Тўёна олган одам қарздор ҳисобланадими?

Тўй, суннат тўйи ва бошқа оилавий маросимларда қариндошлар, дўстлар ва танишлар бир-бирига пул ёки совға беришади. Халқимиз орасида буни тўёна деб аташади. Аммо тўёна билан боғлиқ бир савол кўпчиликни ўйлантиради: бировдан тўёна олган одам кейинчалик уни қайтариши шартми? Тўёна берган кишининг ўзи маросим қилса, аввал олган маблағини айнан ўша миқдорда қайтариши керакми? Шариат нуқтаи назаридан тўёна олган киши қарздор ҳисобланадими?

Бу саволларга жавоб беришда тўёна қандай ниятда ва қандай шартлар асосида берилганини аниқлаш муҳим. Чунки ҳадя сифатида берилган тўёна билан қайтариш шарти асосида берилган маблағ бир хил эмас.

Тўёна шариатда қарз ҳисобланадими?

Исломда ҳадя қилиш ва бошқаларга яхшилик улашиш рағбатлантирилган амаллардан ҳисобланади. Инсон бировга ўз ихтиёри билан, ҳеч қандай эваз ёки қайтариш шартини қўймасдан пул ёки совға берса, бу ҳадя ҳисобланиши мумкин.

Ҳадянинг асосий хусусияти шундаки, уни берган киши эвазига албатта бирор нарса олишни шарт қилмайди. Шу сабабли, тўёна ҳам ихтиёрий ҳадя сифатида берилган бўлса, уни олган одам автоматик равишда қарздор бўлиб қолмайди.

Масалан, бир киши қариндошининг тўйига бориб, унга бир миллион сўм тўёна берди. Бу маблағ ҳадя сифатида берилган ва уни кейинчалик қайтариш ҳақида келишув бўлмаган бўлса, тўёна олган киши мазкур пулни қарз сифатида қайтариши шарт эмас.

Бироқ ҳаётда барча тўёна бир хил мақсадда берилмайди. Айрим оилаларда тўёна ўзаро ёрдам ва ҳадя сифатида берилади, бошқа ҳолатларда эса томонлар кейинчалик худди шундай маблағни қайтаришни олдиндан келишиб олишлари мумкин.

Шунинг учун фақат маблағнинг «тўёна» деб аталишига қараб унинг шаръий ҳукмини белгилаб бўлмайди. Унинг қандай шартлар билан берилгани ҳам ҳисобга олиниши лозим.

Тўёна олган одам уни қайтаришга мажбурми?

Бу саволга жавоб бериш учун икки хил ҳолатни фарқлаш керак.

Биринчи ҳолат — тўёна ҳадя сифатида берилган.

Агар инсон бировнинг тўйи ёки бошқа маросимига бориб, унга ҳеч қандай қайтариш шартисиз пул берса, бу ҳадя бўлиши мумкин. Бундай вазиятда тўёна олган кишининг зиммасида автоматик равишда қарз пайдо бўлмайди.

Кейинчалик тўёна берган кишининг ўзи маросим қилса ҳам, аввалги тўёна миқдорини айнан қайтариш мажбурияти фақат шунинг ўзи билан юзага келмайди.

Иккинчи ҳолат — маблағ қайтариш шарти билан берилган.

Агар томонлар пулни ҳадя эмас, балки қарз ёки кейинчалик қайтарилиши керак бўлган маблағ сифатида беришга келишган бўлса, бу ҳолатда масала бошқача бўлади. Қарзни қайтариш мажбурияти бор, чунки маблағ қайтариш шарти билан берилган.

Бунда тўёна деб аталган маблағнинг аслида қандай келишув асосида берилгани муҳим аҳамиятга эга.

Шунинг учун тўёна олган ҳар бир одамни қарздор деб ҳисоблаш ҳам, барча тўёна ҳолатларини бир хил баҳолаш ҳам тўғри эмас.

«Мен сенга берганман, энди сен ҳам беришинг шарт» дейиш мумкинми?

Одамлар орасида «Мен сенинг тўйингда фалон миқдорда тўёна берганман, энди сен ҳам менинг тўйимда шунча беришинг керак», деган гаплар тез-тез учрайди.

Бундай талабнинг ўзи аввалги тўёна шаръан қарз бўлганини англатмайди. Агар маблағ дастлаб ҳадя сифатида берилган бўлса, кейинчалик уни мажбурий равишда қайтариш талабини қўйиш учун алоҳида асос керак.

Албатта, одамлар ўртасида ўзаро ёрдам, меҳр-оқибат ва яхшиликни қайтаришга интилиш яхши фазилатлардандир. Инсон ўзига яхшилик қилган кишини эслаши, унинг қувончли кунларида имкони борича ёрдам бериши мақтовга лойиқ.

Бироқ яхшиликни қадрлаш билан уни мажбуриятга айлантириш бир хил нарса эмас.

Агар тўёна бериш фақат одамлардан қарздор қилиб қўйиш, кейинчалик улардан кўпроқ маблағ талаб қилиш мақсадида амалга оширилса, бу одат ўзаро меҳр-оқибат ўрнига босим ва норозиликни келтириб чиқариши мумкин.

Урф-одат шариатда қандай аҳамиятга эга?

Ислом ҳуқуқида урф-одат муайян масалаларни тушуниш ва баҳолашда эътиборга олиниши мумкин. Аммо ҳар қандай урф-одат ўз-ўзидан шаръий мажбурият яратмайди.

Масалан, айрим жойларда тўёна дафтарга ёзиб борилади ва одамлар кейинчалик бир-бирларининг маросимларида шу миқдорга яқин маблағ беришга ҳаракат қилади. Бу ўзаро ёрдамни тартибга солувчи ижтимоий одат бўлиши мумкин.

Лекин бундай одатнинг мавжудлиги ҳар бир тўёна албатта қарз эканини англатмайди. Масаланинг ҳукми томонларнинг нияти, келишуви ва мазкур урф-одатнинг аниқ мазмунига боғлиқ.

Агар тўёна бериш пайтида уни кейинчалик қайтариш ҳақида ўзаро келишув бўлган бўлса, бу келишувнинг шартлари алоҳида кўриб чиқилиши керак. Агар бундай келишув бўлмаган бўлса, фақат «бизда шундай одат бор» деган гапнинг ўзи ҳар доим ҳам қарз мажбуриятини исботламайди.

Шу боис аниқ бир вазиятда тўёна ҳадями ёки қайтарилиши лозим бўлган маблағми, деган саволга жавоб бериш учун ҳолатни тўлиқ ўрганиш зарур.

Тўёна қайтарилмаса, гуноҳ бўладими?

Бу масалада ҳам ҳадя ва қарзни фарқлаш лозим.

Агар пул қарз сифатида берилган бўлса, уни имкони бўла туриб қайтармаслик бошқа инсоннинг ҳаққини поймол қилишга олиб келиши мумкин. Исломда одамлар ҳаққига риоя қилиш ва қарз мажбуриятини бажариш муҳим ҳисобланади.

Аммо тўёна ҳеч қандай қайтариш шартисиз ҳадя қилинган бўлса, уни кейинчалик айнан ўша миқдорда қайтармагани учун инсонни автоматик равишда қарздор ёки гуноҳкор деб бўлмайди.

Шу билан бирга, ўзаро ёрдам ва меҳр-оқибатни сақлаш ҳам муҳим. Имкони бўлган инсон аввал унга яхшилик қилган кишининг маросимида иштирок этиши, кўнглини кўтариши ва имкони доирасида ёрдам бериши яхши амалдир.

Бироқ бундай ёрдамнинг маънавий қадрини сақлаш учун уни мажбурий тўловга айлантирмаслик лозим.

Хулоса: тўёна ҳадями ёки қарзми — асосий масала шу

Шариат нуқтаи назаридан тўёна масаласида энг муҳим жиҳат — маблағ қандай ният ва шартлар билан берилганидир.

Агар тўёна ихтиёрий ҳадя сифатида берилган бўлса, уни олган киши автоматик равишда қарздор бўлмайди ва маблағни айнан ўша миқдорда қайтаришга мажбур эмас. Агар у қарз ёки қайтариш шарти билан берилган бўлса, мажбурият келишувга мувофиқ баҳоланади.

Шунингдек, одамлар орасидаги урф-одатни шариатдаги қарз мажбурияти билан аралаштириб юбормаслик керак. Тўёна беришнинг мақсади ўзаро ҳурмат, қувончга шерик бўлиш ва ёрдам кўрсатиш бўлса, бу муносабатларни пул ҳисоб-китобига айлантирмаслик маъқул.

Эслатма: бу мақола умумий тушунтириш хусусиятига эга. Аниқ бир ҳолатда тўёна қарз ҳисобланадими ёки ҳадями, деган саволга шаръий ҳукм бериш учун томонлар ўртасидаги келишув ва маҳаллий урф-одатнинг мазмунини билиш лозим. Шунинг учун бундай ҳолатларда ишончли муфтий ёки малакали ислом ҳуқуқшуносига мурожаат қилиш мақсадга мувофиқ.