Об-ҳаво жиу-жицуси: Олимлар тўфон ва қурғоқчиликни бошқаришнинг янги усулини топди

Аризона штати университети (АСУ) тадқиқотчилари экстремал об-ҳаво ҳодисаларига қарши курашишнинг инқилобий усулини таклиф қилишди. Олимлар иқлим тизимига қўпол аралашиш ўрнига, унинг энг нозик ривожланиш босқичларида кичик ва мақсадли таъсир ўтказиш орқали фалокатларнинг олдини олиш мумкинлигини исботлашга уринмоқдалар. Ушбу ёндашув "Веатер Жиу-Житсу" (Об-ҳаво жиу-жицуси) деб номланиб, атмосферанинг ўз ички кучларидан унинг йўналишини ўзгартиришда фойдаланишни кўзда тутади. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Тадқиқот асоси хаос назариясидаги машҳур "капалак эффекти"га таянади. Атмосфера мураккаб ва чизиқли бўлмаган тизим бўлгани сабабли, унинг бошланғич ҳолатидаги арзимаган ўзгариш ҳам келажакдаги катта жараёнларга сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин. Олимларнинг фикрича, тўфон, совуқ ҳаво оқимлари ёки қурғоқчилик ҳали вайронкор кучга кирмасидан олдин уларнинг траектория ва интенсивлигини "қайта созлаш" имконияти мавжуд.

Сунъий интеллект ва компьютер моделлари ёрдами

ixbt.com маълумотига кўра, ушбу концепцияни синаб кўриш учун мутахассислар Aurora деб номланган йирик миқёсли сунъий интеллект моделидан фойдаланишди. Мазкур AI тизими иқлимий маълумотларнинг улкан массивларини таҳлил қилиб, аралашув учун энг мақбул вақт ва нуқтани аниқлашга ёрдам беради. Тажрибалар давомида тарихда юз берган реал табиий офатлар сценарийлари қайта ишланиб, уларга сунъий таъсир кўрсатиб кўрилди.

Натижалар кутилганидан ҳам самаралироқ бўлиб чиқди. Масалан, 2012-йилда юз берган ва катта талафот келтирган "Сенди" тўфони модели устида ишлаганда, унинг чўққисига чиқишидан бир неча кун олдин амалга оширилган аниқ ҳисобланган таъсир довул йўналишини 300 километрга ўзгартира олиши маълум бўлди. Бу тўфонни Нью-Йорк каби йирик мегаполисдан узоқлаштириш учун етарли масофадир.

Шунингдек, моделлаштириш жараёнида бошқа натижалар ҳам қайд этилди:

• 2021-йилда Техасда кузатилган аномал совуқ вақтида минимал ҳароратни тахминан 10 даражага кўтариш имконияти аниқланди;
• Кучли сув тошқинларига сабаб бўлувчи "атмосфера дарёлари"нинг ёғингарчилик интенсивлигини 5 фоизга камайтириш мумкинлиги кўрсатилди;
• Тўфонларнинг ҳаракат йўналишини белгиловчи юқори атмосфера оқимларини кичик таъсир билан бошқариш сценарийлари тасдиқланди.

Тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, анъанавий ҳимоя усуллари — дамбалар ёки махсус иншоотлар эндиликда иқлим ўзгариши келтираётган зарарларни қоплай олмаяпти. Ҳисоб-китобларга кўра, фақатгина 2024-йилнинг ўзида экстремал об-ҳаво ҳодисалари жаҳон иқтисодиётига тахминан 417 миллиард доллар зарар етказган. Глобал исиш фонида бундай ҳодисаларнинг частотаси ва кучи ортиб бораётгани янги ёндашувларни талаб қилмоқда.

Технологик амалга ошириш ва келажак

Ҳозирча ушбу лойиҳа фақат компьютер симуляциялари даражасида бўлса-да, уни амалиётга татбиқ этиш учун булутларни сунъий равишда ҳайдаш (клоуд сеединг) каби мавжуд усуллардан фойдаланиш таклиф этилмоқда. Муҳими, бу ерда атмосферанинг энергетикасини босиш ёки уни бутунлай тўхтатиш ҳақида гап кетмаяпти. Аксинча, табиатнинг ўз динамикасидан фойдаланиб, уни хавфсизроқ томонга йўналтириш кўзда тутилган.

Лойиҳа муаллифларининг фикрича, муваффақиятнинг калити — вақтда. Аралашув табиий офат ўзининг энг юқори нуқтасига етишидан бир неча кун олдин амалга оширилиши шарт. Келажакда суперкомпьютерлар ва AI ёрдамида об-ҳавони реал вақт режимида "тузатиб бориш" глобал иқтисодиёт ва инсонлар ҳаётини сақлаб қолишда асосий воситага айланиши кутилмоқда.