2000 йиллик сир фош бўлди: Везувий кули остида қолган қадимий битиклар илк бор ўқилди

Милодий 79-йилда Везувий вулқонининг отилиши Помпей ва Геркуланум шаҳарларини бутунлай йўқ қилган бўлса-да, ўша даврнинг ноёб кутубхоналарини вулқон кули остида асраб қолган эди. Геркуланумдаги “Папируслар вилласи”да топилган юзлаб ўрамлар юқори ҳарорат туфайли кўмирга айланган ва уларни жисмоний очишга уриниш матнларнинг бутунлай йўқ бўлиб кетишига олиб келарди. Бироқ, замонавий технологиялар ёрдамида олимлар илк бор битта ўрамни унга зарар етказмасдан тўлиқ ўқишга муваффақ бўлишди. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Весувиус Чалленге халқаро лойиҳаси доирасида амалга оширилган ушбу тадқиқотда ПҲерк. 1667 рақамли, узунлиги 1,4 метрга тенг бўлган папирус ўрами рақамли усулда “ёйилди”. Бу жараёнда ЭСРФ (Эуропеан Сйнчротрон Радиатион Фасилитй) марказининг юқори энергияли рентген микротомографияси ва сунъий интеллект алгоритмларидан фойдаланилди. Мазкур ютуқ антик давр тарихини ўрганишда янги даврни очиб беради, чунки шу вақтгача бу каби экспонатларни очиш имконсиз деб ҳисобланиб келинган.

Сунъий интеллект ва виртуал реконструкция

Тадқиқотчилар папирус қатламларини бир-биридан ажратиш учун фазали-контрастли микротомография усулини қўллашди. Бу усул нафақат материалнинг зичлигини, балки рентген нурларининг ўтишидаги кичик ўзгаришларни ҳам қайд этади. Олинган уч ўлчамли маълумотлар махсус геометрик тўр кўринишида қайта ишланиб, сўнгра икки ўлчамли текисликка ўтказилди. Бу жараён папирусни жисмонан қўл билан очишни тўлиқ симуляция қилади.

Матнни тиклашда ннУ-Нет каби нейротармоқ архитектуралари ҳал қилувчи рол ўйнади. Сунъий интеллект папирус юзасидаги сиёҳ изларини, ҳатто улар кўмирга айланган қоғоз билан бир хил рангда бўлса ҳам, микроскопик даражада аниқлади. Муҳими шундаки, машинали ўрганиш моделлари матнни ўзи “тўқиб” чиқармайди, балки фақат визуал белгиларни кучайтириб беради. Якуний матнни эса мутахассис-папирологлар таҳлил қилиб, мазмунини тиклашди.

Стоицизм ва қадимий фалсафа

Қайта тикланган матн юнон тилидаги фалсафий трактат бўлиб, у стоицизм анъаналари билан боғлиқ экани тахмин қилинмоқда. Асарда этика, инсон хатти-ҳаракатларининг табиати, ички интилишлар ва маънавий камолот масалалари муҳокама қилинган. Матн парчаларида қадимий олим Аристокреоннинг номи тилга олинади. У стоицизм фалсафасининг асосий вакилларидан бири бўлган Хрисиппнинг қариндоши ҳисобланган.

Весувиус Чалленге лойиҳаси 2023-йилда бошланган бўлиб, у бутун дунёдаги физиклар, муҳандислар ва сунъий интеллект бўйича мутахассисларни бирлаштирди. Тадқиқотчиларнинг сўзларига кўра, ишлаб чиқилган услуб нафақат битта артефакт, балки “Папируслар вилласи”даги бутун коллекция учун қўлланилиши мумкин. Бу эса яқин йилларда антик дунёга оид ўнлаб, балки юзлаб янги асарларнинг қайта кашф этилишини англатади.

Ушбу технологик ютуқ тарихий меросни сақлашда инқилобий қадам бўлди. Агар илгари археологлар қимматли маълумотни олиш учун экспонатни йўқ қилиш хавфи билан юзлашган бўлса, энди рақамли сканерлаш ва нейротармоқлар ёрдамида энг нозик қоғозларни ҳам “тирилиши” мумкин. ixbt.com маълумотларига кўра, мазкур лойиҳа антик давр мутафаккирларининг бизгача етиб келмаган асарларини ўқиш имконини берувчи ягона ишончли усулга айланди.