«Самарқанд-2028» орбитага йўл олади: ўзбек AI модули бор...

Ўзбекистон космик технологиялар соҳасида янги амалий босқичга қадам қўймоқда. Тақдим этилган маълумотга кўра, 5 август куни Хитойнинг Шандун провинцияси қирғоқлари яқинидаги денгиз старт платформасидан «Самарқанд-2028» ва «Лампунг-1» гиперспектрал сунъий йўлдошларини учириш режалаштирилган.

Лойиҳанинг Ўзбекистон учун энг муҳим жиҳати фақат сунъий йўлдош номи билан боғлиқ эмас. «Ўзбеккосмос» мутахассислари аппарат бортида тасвирларни орбитанинг ўзида таҳлил қилишга мўлжалланган сунъий интеллект модулини ишлаб чиқишда иштирок этди. Агентлик буни ўзбекистонлик мутахассисларнинг сунъий йўлдош учун AI модул яратишдаги илк иштироки сифатида баҳолаган.

Денгиз платформасидан икки сунъий йўлдош учирилади

Режага кўра, «Самарқанд-2028» Индонезиянинг «Лампунг-1» аппарати билан бирга космосга олиб чиқилади. Учиришни космик ҳисоблаш технологиялари ва сунъий интеллект ечимларига ихтисослашган Хитойнинг STAR.VISION компанияси амалга оширади.

«Лампунг-1» лойиҳаси STAR.VISION, Шандундаги Шарқий космодром оператори ва Индонезиянинг Лампунг провинцияси ҳамкорлигида ишлаб чиқилган. Унинг асосий вазифалари қишлоқ хўжалиги, денгиз ҳудудлари, атроф-муҳит ва табиий ресурсларни кузатишдан иборат. Компания лойиҳада бортдаги сунъий интеллект ва орбитал ҳисоблаш технологияларидан фойдаланилишини ҳам маълум қилган.

Учириш ҳали амалга ошмагани сабаб сана ва вақт техник текширувлар, денгиздаги шароит ёки об-ҳаво туфайли ўзгариши мумкин. Якуний натижа ракета старт олгани ва аппаратлар белгиланган орбитага чиқарилгани расман тасдиқланганидан кейин маълум бўлади.

«Самарқанд-2028» қандай пайдо бўлди?

«Самарқанд-2028» лойиҳаси «Ўзбеккосмос» агентлиги ва STAR.VISION ўртасида 2025 йилда имзоланган стратегик меморандум натижасидир.

Ҳамкорлик сунъий йўлдош технологияларини ривожлантириш, қўшма лойиҳаларни амалга ошириш, илмий-техник интеграцияни кучайтириш ҳамда университетлар ва технологик компанияларни жараёнга жалб қилишни назарда тутади.

Меморандум доирасида STAR.VISION ўзининг гиперспектрал аппаратларидан бирига «Самарқанд-2028» номини беришга рози бўлган. Шунингдек, томонлар сунъий йўлдош маълумотлари асосида Ўзбекистоннинг пахта ва буғдой майдонлари хариталарини яратиш имкониятларини ҳам ўрганишга келишган.

Шу ўринда муҳим аниқлик бор: «Самарқанд-2028»ни Ўзбекистоннинг тўлиқ миллий сунъий йўлдоши деб аташ тўғри эмас. Аппарат STAR.VISION лойиҳаси ҳисобланади, Ўзбекистон эса унга ном бериш, сунъий интеллект модулини ишлаб чиқишда иштирок этиш ва олинадиган маълумотлардан фойдаланиш орқали ҳамкорлик қилмоқда.

Нега айнан «Самарқанд-2028»?

Сунъий йўлдош номи 2028 йилги Халқаро астронавтика конгрессининг Самарқанд шаҳрида ўтказилишига бағишланган.

Ўзбекистон пойтахт эмас, айнан Самарқанд номзодини илгари суриб, Ҳиндистоннинг Мумбай ва Баҳрайннинг Манама шаҳарлари билан рақобатлашган эди. Якуний тақдимотлар 2025 йилда Сиднейда ўтказилган Халқаро астронавтика конгресси доирасида бўлиб ўтди.

Халқаро астронавтика федерацияси Самарқанд 2028 йилги 79-Халқаро астронавтика конгресси мезбони этиб танланганини тасдиқлаган. Ташкилот бу тадбир ҳар йили минглаб космик агентликлар раҳбарлари, олимлар, муҳандислар, компаниялар ва ёш мутахассисларни бир жойга тўплашини қайд этади.

Шу маънода, «Самарқанд-2028» — фақат техник лойиҳа эмас, балки Ўзбекистоннинг глобал космик ҳамжамиятга кириб боришини ифодаловчи рамзий ном ҳамдир.

Гиперспектрал сунъий йўлдош нимани кўради?

Оддий оптик камера Ер юзасини инсон кўзига яқин бўлган қизил, яшил ва кўк рангларда тасвирлайди. Мультиспектрал аппаратлар эса бир нечта кенг спектрал диапазон орқали кўзга кўринмайдиган қўшимча маълумотларни ҳам олади.

Гиперспектрал сенсор бу имкониятни янада кенгайтиради. У ҳар бир ҳудуддан қайтган ёруғликни кўплаб тор спектрал каналларга ажратиб, модда ёки объектнинг ўзига хос «спектрал изи»ни аниқлайди.

Масалан, инсон кўзига бир хил яшил кўринган икки ўсимликдан бири соғлом, иккинчиси эса сув, минерал ёки озуқа моддалари етишмаслигидан зарарланаётган бўлиши мумкин. Гиперспектрал тасвир бу фарқни ташқи аломатлар яққол кўрина бошлашидан олдинроқ аниқлаш имконини беради.

STAR.VISION маълумотига кўра, бундай технология:

• экин турларини ажратиш ва уларнинг ҳолатини баҳолаш;

• сув сифати ва ифлосланишни кузатиш;

• ўрмонлар ва экологик тизимлардаги ўзгаришларни аниқлаш;

• тупроқ ҳамда тоғ жинсларининг таркибини таҳлил қилиш;

• минерал ресурсларни излаш;

• шаҳар инфратузилмаси ва ер қопламини ўрганиш

каби вазифаларда қўлланилиши мумкин.

Орбитадаги сунъий интеллект нима беради?

Одатий Ерни кузатиш аппаратлари катта ҳажмдаги хом тасвирларни олади ва уларни ердаги қабул станциясига юборишга ҳаракат қилади. Кейин маълумот серверларда қайта ишланиб, таҳлил учун тайёрланади.

«Самарқанд-2028» учун тайёрланган AI модул эса маълумотнинг бир қисмини сунъий йўлдош бортининг ўзида таҳлил қилишга мўлжалланган.

Амалий жиҳатдан бу қуйидаги имкониятларни бериши мумкин:

Масалан, сунъий интеллект булут билан қопланган ёки сифатсиз кадрларни ажратиши, муайян экин майдонларини белгилаши ёхуд экологик ўзгариш эҳтимоли юқори бўлган ҳудудларни дастлабки тарзда саралаши мумкин.

Бироқ модулнинг аниқ алгоритмлари, ҳисоблаш қуввати ва орбитада бажарадиган вазифаларининг тўлиқ рўйхати ҳозирча очиқ эълон қилинмаган. Шу сабаб унинг реал самарадорлиги учиришдан кейинги синовлар орқали баҳоланади.

Қишлоқ хўжалигида қандай ўзгариш бўлиши мумкин?

Ўзбекистон шароитида гиперспектрал маълумотларнинг энг катта истиқболларидан бири қишлоқ хўжалиги билан боғлиқ.

Сунъий йўлдош маълумотлари ёрдамида:

• пахта ва буғдой экилган майдонларни аниқлаш;

• экинларнинг ривожланиш ҳолатини кузатиш;

• сув танқислиги аломатларини эрта пайқаш;

• касаллик ёки зараркунандалар таъсирини баҳолаш;

• суғориш ва ўғитлашни аниқроқ режалаштириш;

• ҳосилдорлик бўйича прогнозларни яхшилаш

имкониятлари кенгайиши мумкин.

Бироқ сунъий йўлдош тасвири фермер ёки агрономни тўлиқ алмаштирмайди. Ишончли натижа учун космик маълумотлар ерда олинган намуна, метеорологик кўрсаткичлар ва дала кузатувлари билан солиштирилиши лозим.

Экология ва ресурслар назоратида янги восита

Гиперспектрал кузатув сув ҳавзалари, ўрмонлар, чўлланиш жараёни ва кончилик ҳудудларидаги ўзгаришларни ҳам ўрганишга ёрдам беради.

Масалан, технология сув таркибидаги айрим ўзгаришларни, ўсимлик қопламидаги стрессни ёки тупроқ хусусиятларидаги фарқларни спектрал белгилар орқали ажратиши мумкин. STAR.VISION гиперспектрал маълумотлардан экологик мониторинг, сув сифати, минерал қидируви ва табиий офатлар оқибатини баҳолашда фойдаланиш мумкинлигини қайд этган.

Ўзбекистон учун бу Оролбўйи, сув тақчиллиги, ер деградацияси, ўрмон ва яйловлар ҳолати каби йўналишларда қўшимча маълумот манбаини яратиши мумкин.

Учиришдан кейин дарҳол иш бошланадими?

Ракета аппаратни орбитага олиб чиққани билан миссиянинг энг муҳим босқичи тугамайди. Аксинча, сунъий йўлдошнинг ишга тушириш жараёни шундан кейин бошланади.

Одатда мутахассислар:

1. аппарат билан барқарор алоқа ўрнатади;

2. қуёш панеллари ва асосий тизимларни текширади;

3. орбита параметрларини аниқлайди;

4. гиперспектрал камерани созлайди;

5. AI модулини синовдан ўтказади;

6. дастлабки тасвирларни ердаги маълумотлар билан солиштиради.

Шундан кейингина маълумотларни мунтазам олиш ва амалий соҳаларда қўллаш босқичи бошланади. Шу боис учириш муваффақиятли ўтган тақдирда ҳам, «Самарқанд-2028»дан фойдаланиш натижалари дарҳол эмас, техник синовлардан кейин кўринади.

Ўзбекистон учун асосий натижа нимада?

«Самарқанд-2028»ни фақат космосга чиқарилаётган ном сифатида баҳолаш етарли эмас. Лойиҳанинг стратегик аҳамияти ўзбекистонлик мутахассисларни аппарат бортида ишлайдиган технологияларни яратиш жараёнига жалб этганидадир.

Бу тажриба келажакда:

• миллий сунъий йўлдошлар учун дастурий ечимлар ишлаб чиқиш;

• космик маълумотларни маҳаллий шароитда қайта ишлаш;

• университетлар ва муҳандисларни амалий лойиҳаларга жалб этиш;

• Ерни масофадан зондлаш бўйича миллий компетенцияни ошириш;

• 2028 йилги Халқаро астронавтика конгресси олдидан Ўзбекистоннинг нуфузини мустаҳкамлаш

учун замин яратиши мумкин.

5 августдаги режалаштирилган учириш муваффақиятли ўтса, «Самарқанд-2028» номи орбитада пайдо бўлади. Аммо миссиянинг ҳақиқий қиймати кейинроқ — бортдаги ўзбек AI модули ишлаши ва олинган маълумотлар мамлакатнинг амалий муаммоларини ҳал қилишга хизмат қила бошлаганда намоён бўлади.

Сизнингча, сунъий йўлдош маълумотларидан Ўзбекистонда биринчи навбатда қайси соҳада — қишлоқ хўжалиги, экология ёки сув назоратида фойдаланиш керак? Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқларда улашинг!