Сунъий интеллект табиатда мавжуд бўлмаган янги ва ҳаётий вирусларни яратди

АҚШнинг Пало-Алто шаҳридаги Арк Институте илмий ташкилоти тадқиқотчилари илк бор сунъий интеллект ёрдамида табиатда учрамайдиган, бироқ тўлақонли ҳаётий бактериофагларни — бактерияларни зараркунанда сифатида йўқ қилувчи вирусларни яратишга муваффақ бўлишди. Ссиенсе журналида эълон қилинган мазкур илмий тажриба нанотехнологиялар ва биотиббиёт соҳасида улкан бурилиш ясаши мумкин, шу билан бирга, мутахассислар ўртасида хавфсизлик борасида жиддий хавотирларни келтириб чиқарди. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

ixbt.com маълумотига кўра, янги геномларни генерация қилиш учун олимлар барча ҳаёт доменларига оид миллионлаб ДНК кетма-кетликлари асосида Эво деб номланган махсус геном тил моделини ўқитишган. Матнлар учун мўлжалланган йирик тил моделлари тамойилларига асосланган ушбу тизим табиий геномлар бўйсунадиган эволюцион чекловлами аниқлаб, уларнинг мутлақо янги вариантларини лойиҳалаш имконини берди. Тадқиқот давомида одамлар учун зарарсиз бўлган ва ичак таёқчасига (Эсчеричиа коли) таъсир кўрсатадиган Пҳи X-174 бактериофаги асосий шаблон сифатида олинди.

Сунъий интеллект яратган юз минглаб геномлар

Те Нев Ёрк Times нашрининг хабар беришича, Эво модели синов жараёнида 700 000 та потенциал геномик кетма-кетликни генерация қилган. Шундан сўнг тадқиқотчилар уларнинг ичидан энг истиқболли 300 тасини танлаб олиб, лаборатория шароитида синтез қилдилар ва бактериялар ичига жойлаштирдилар. Натижада улардан етук вирус заррачалари ҳосил бўлиб, шундан 16 та фаг тўлақонли ҳаётий ва фаол эканлиги исботланди.

Синтез қилинган фаглар ўзларининг тузилиши жиҳатидан табиий аналогларидан сезиларли даражада фарқ қилган. Уларнинг таркибида мутлақо янги мутациялар, ғайриоддий генлар ва бошқарувчи элементлар аниқланган бўлиб, узунлиги ҳам турлича бўлган. Масалан, фаглардан бири ўзининг капсидида (оқсил қобиғида) эволюцион жиҳатдан жуда узоқда жойлашган бошқа вирусга тегишли бўлган ДНКни қадоқлаш оқсилидан фойдаланган.

Антиотикларга чидамли бактерияларга қарши кураш

Лаборатория синовлари сунъий интеллект яратган фаглар турлича инфекцион фаолликка эгалигини ва ҳатто табиий Пҳи X-174 фагига нисбатан чидамлилик (резистентлик) ҳосил қилган Э. коли штаммларини ҳам зарарлай олишини кўрсатди. Бир нечта генерация қилинган фаглар аралашмаси чидамли бактериялар билан жуда тез курашган бўлса, табиий фаглар аралашмаси бунга ожизлик қилди. Бу эса мазкур методика келажакда антибиотикларга чидамли бактерияларга қарши самарали фаг терапиясини яратишда муҳим қадам эканини кўрсатади.

Биотехнологик хавфсизлик ва тартибга солиш муаммолари

Бироқ технологиянинг жадал ривожланиши мутахассисларда ҳақли хавотирларни уйғотмоқда. Жонс Ҳопкинс университети ҳузуридаги Соғлиқни сақлаш хавфсизлиги маркази профессори Том Инглсбй ва доктор Моритз Ҳанке Ссиенсе журналидаги ҳаммуаллифликдаги мақоласида генераторли сунъий интеллект ёрдамида вирус геномларини синтез қилиш имконияти уни бошқариш тизимидан олдинроқ пайдо бўлганини таъкидлашди. Уларнинг фикрича, технологияни хавфсиз йўналтирувчи бошқарув механизмлари ҳозирча мавжуд эмас.

АҚШ Миллий соғлиқни сақлаш институтлари (НИҲ) биологик агентларнинг хавфини оширувчи тажрибаларни тақиқловчи янги қоидаларни жорий этганига қарамай, чекловлар фақат ҳисоблаш тадқиқотларига тааллуқли эмас. Ҳужжат мавжуд хавфли патогенларга (масалан, чечак вирусига) асосланмаган бўлса, янги биологик шаклларни моделлаштиришга рухсат беради. Натижада, сунъий интеллект орқали геном генераторларини ишлаб чиқиш ҳозирча бевосита давлат томонидан тартибга солиниш доирасидан ташқарида қолмоқда.