Интернетдаги гигабайтлар қаердан келади? Трафикнинг ортида қандай улкан тармоқ яширинган?

Телефонингизга 10, 20 ёки 50 гигабайт интернет сотиб оласиз. Аммо бу маълумотлар аслида қаерда сақланади? Улар қандай қилиб океанлар, мамлакатлар ва минглаб километр масофаларни босиб ўтиб, бир неча сония ичида смартфонингизга етиб келади? Энг қизиғи, интернет ҳавода тарқалаётгандек туюлса-да, унинг асосий қисми бутун дунё бўйлаб ётқизилган улкан кабеллар орқали ҳаракатланади.

Ҳар куни миллионлаб инсонлар YouTube'да видео кўради, Telegram'да хабар алмашади, Instagram'да расм ва роликларни томоша қилади. Бунинг учун мобил операторлар ёки интернет провайдерларидан гигабайтлар сотиб олинади. Бироқ кўпчилик интернет трафиги деганда айнан нимани сотиб олаётганини, бу маълумотлар қаердан келиши ва қандай қилиб телефонга етиб боришини чуқур ўйлаб кўрмайди.

Аслида, сиз тўлайдиган гигабайтлар қандайдир моддий маҳсулот эмас. Бу — тармоқ орқали узатиладиган рақамли маълумотлар ҳажмини ўлчаш бирлиги. Уларни етказиб бериш учун эса дата-марказлар, минглаб километр оптик толали кабеллар, телекоммуникация ускуналари, мобил алоқа миноралари ва катта миқдордаги электр энергияси талаб этилади.

Келинг, интернет трафиги қаердан пайдо бўлиши ва смартфонимизга қандай етиб келишини оддий мисоллар орқали тушуниб оламиз.

1. Интернетнинг бошланиш нуқтаси: улкан серверлар ва дата-марказлар

Интернетда кўрадиган видеоларимиз, ўқийдиган мақолаларимиз, расмларимиз ва бошқа рақамли маълумотлар махсус компьютерларда — серверларда сақланади. Бундай серверлар минглаб қурилмалар жойлашган йирик бинолар, яъни дата-марказларда фаолият юритади.

Масалан, сиз YouTube'дан бирор видеони очдингиз. Смартфонингиз ушбу видеони сақлаётган серверга сўров юборади. Сервер эса керакли маълумотларни тармоқ орқали қурилмангизга узатади.

Бироқ бу жараён ҳар доим видеонинг асл нусхаси турган ягона сервердан амалга ошмайди. Йирик платформалар маълумотларни фойдаланувчиларга тезроқ етказиш учун турли мамлакатлардаги махсус серверлар ва контентни етказиб бериш тармоқларидан (CDN) фойдаланади. Шу сабабли сиз кўраётган видео аслида бошқа қитъада сақланган бўлса ҳам, унинг нусхаси сизга яқинроқ серверда бўлиши мумкин.

Демак, интернет трафиги — сервердан қурилмангизга узатилаётган рақамли маълумотлар ҳажмидир.

2. Маълумотлар океанлардан қандай ўтади?

Интернет ҳақида гап кетганда, кўпчилик маълумотлар фақат ҳаво орқали узатилади, деб ўйлайди. Аслида эса бутун дунё интернетининг асосий халқаро алоқа йўллари оптик толали кабеллар орқали ташкил этилган.

Бу кабеллар океанлар ва денгизлар тубидан, шунингдек, қуруқликдаги махсус йўналишлар бўйлаб ётқизилган. Улар қитъалар, мамлакатлар ва йирик телекоммуникация тармоқларини бир-бирига боғлайди.

Оптик толали кабеллар ичида маълумотлар электр сигнали эмас, балки ёруғлик импульслари кўринишида узатилади. Махсус лазер ва оптик ускуналар ёрдамида рақамли маълумотлар ёруғлик сигналларига айлантирилади ва тола орқали ҳаракатланади.

Шу сабабли маълумотлар жуда катта масофаларни қисқа вақт ичида босиб ўтиши мумкин. Албатта, уларнинг ҳаракат тезлиги ёруғлик тезлигига яқин бўлса-да, кабель ичидаги ёруғлик вакуумдагидан секинроқ тарқалади.

3. Интернет Ўзбекистонга қандай етиб келади?

Халқаро тармоқлардан келган маълумотлар мамлакатнинг телекоммуникация инфратузилмаси орқали ички тармоқларга узатилади. Бу жараёнда магистрал оптик толали кабеллар, йирик провайдерлар, маълумот алмашиш марказлари ва бошқа тармоқ ускуналари иштирок этади.

Ўзбекистонда ҳам интернет трафигини қабул қилиш, қайта ишлаш ва республика бўйлаб тақсимлаш учун телекоммуникация инфратузилмаси мавжуд. «Ўзбектелеком» каби йирик операторлар ушбу тизимнинг муҳим иштирокчиларидан ҳисобланади.

Шундан кейин маълумотлар маҳаллий интернет провайдерлари ва мобил операторлар тармоқлари орқали шаҳарлар, туманлар ва аҳоли яшаш ҳудудларига етказилади.

4. Интернет смартфонингизга қандай келади?

Маълумотлар шаҳар ёки туманга етиб келганидан кейин уларни айнан сизнинг қурилмангизга узатиш босқичи бошланади. Бу жараён интернетдан қандай фойдаланаётганингизга қараб фарқ қилади.

Мобил интернет орқали:

Ucell, Beeline, Mobiuz, Uzmobile ва бошқа мобил операторлар ўз тармоқлари орқали интернет маълумотларини базавий станцияларга етказади. Кўчаларда ёки бинолар устида ўрнатилган антенна-миноралар шу станциялар таркибига киради.

Смартфонингиз эса базавий станция билан радио тўлқинлар орқали алоқа ўрнатади. Натижада маълумотлар кабелдан станцияга, у ердан эса симсиз алоқа орқали телефонингизга етиб келади.

Wi-Fi орқали:

Уйингиздаги интернет кабель орқали роутерга уланади. Роутер эса интернет маълумотларини Wi-Fi радио тўлқинлари ёрдамида телефон, компьютер, телевизор ва бошқа қурилмаларга тарқатади.

Шунинг учун Wi-Fi орқали интернет ишлатаётганингизда ҳам маълумотлар қаердандир келиши керак. Фақат охирги босқичда улар қурилмангизга симсиз етказилади.

5. Нега ютубда видео кўрсангиз, гигабайтлар тез тугайди?

Интернетдаги маълумотлар тармоқ орқали кичик қисмларга — пакетларга бўлиниб узатилади. Қурилмангиз серверга сўров юборади, сервер эса жавоб сифатида керакли маълумотларни қайтаради.

Масалан, сайтни очганингизда браузер сервердан матн, расм, видео ва бошқа элементларни сўрайди. Уларнинг ҳар бири маълум ҳажмдаги маълумотни ташкил этади.

Интернет трафиги одатда мегабайт ва гигабайтларда ўлчанади:

• 1 килобайт (КБ) — кичик ҳажмдаги маълумот;

• 1 мегабайт (МБ) — минглаб килобайтга яқин маълумот;

• 1 гигабайт (ГБ) — тахминан 1 000 мегабайт.

Аниқ ҳисоблаш тизимида 1 гигабайт 1 024 мегабайтга тенг деб ҳам олинади.

Трафик сарфи эса фойдаланаётган хизматингизга боғлиқ. Оддий матнли хабар жуда кам маълумот талаб қилади. Расм юборишда ҳажм каттароқ бўлади. Видео кўришда эса сарф бир неча баробар ошиши мумкин.

Масалан, бир соатлик видео кўришда сарфланадиган трафик унинг сифатига боғлиқ. Паст сифатдаги видео камроқ, юқори аниқликдаги HD ёки 4K видео эса анча кўп гигабайт сарфлайди. Шунинг учун «бир соат видео кўрсам, қанча интернет кетади?» деган саволга ягона рақам билан жавоб бериш қийин.

6. Фақат видео кўриш эмас, бошқа ҳаракатлар ҳам трафик сарфлайди

Кўпчилик гигабайтлар фақат видео кўрганда тугайди, деб ҳисоблайди. Аслида интернетга уланган қурилмаларда бир вақтнинг ўзида бир нечта жараён ишлаши мумкин.

Масалан:

• Telegram ва бошқа мессенжерлардаги расм, видео ва овозли хабарлар;

• Instagram, TikTok ва Facebook'даги автоматик ишга тушадиган роликлар;

• Google Photos ва бошқа хизматларга файлларни булутли хотирага юклаш;

• телефон иловаларининг автоматик янгиланиши;

• операцион тизим янгиланишлари;

• онлайн ўйинлар ва видеоқўнғироқлар.

Айниқса, автоматик янгиланишлар ва булутли хотирага файл юклаш жараёнлари фойдаланувчи сезмаган ҳолда ҳам интернет сарфлаши мумкин.

Шу сабабли гигабайтлар тез тугаётган бўлса, телефон созламаларида қайси илова қанча трафик ишлатаётганини текшириш фойдали.

7. Нима учун интернет учун пул тўлаймиз?

Энг қизиқ саволлардан бири шу: интернет радио тўлқинлари орқали тарқалса, нега унинг учун пул тўлашимиз керак?

Чунки интернетнинг симсиз қисми фақат улкан инфратузилманинг охирги босқичидир. Унинг ортида жуда катта харажатлар туради.

Океан тубига оптик кабель ётқизиш, қуруқликда магистрал тармоқлар қуриш, серверларни жойлаштириш, уларни совитиш, электр энергияси билан таъминлаш, базавий станциялар ўрнатиш ва ускуналарни доимий таъмирлаш катта маблағ талаб қилади.

Бундан ташқари, мобил алоқа операторлари радио частоталардан фойдаланиш, тармоқ сиғимини ошириш ва абонентларга узлуксиз хизмат кўрсатиш учун ҳам харажат қилади.

Сиз сотиб олаётган гигабайтлар айнан шу инфратузилма орқали маълумотларни қурилмангизга етказиб бериш хизматининг бир қисми ҳисобланади.

Хулоса: сиз сотиб олаётган гигабайт — оддий рақам эмас

Телефонингиздаги интернет трафиги шунчаки ҳаводан пайдо бўлмайди. Унинг ортида бутун дунёни боғлаб турган серверлар, океан тубидаги кабеллар, магистрал тармоқлар, базавий станциялар ва мураккаб технологиялар тизими мавжуд.

Сиз бир неча сонияда видеони очганингизда, дунёнинг турли нуқталаридаги минглаб қурилмалар ва тармоқ ускуналари биргаликда ишлаётган бўлади.

Шунинг учун кейинги сафар смартфонингизда гигабайтлар камайганини кўрсангиз, бу рақамлар ортида қандай улкан рақамли инфратузилма ишлаётганини ҳам эслаб қўйинг.