Ko‘p yillardan beri davom etayotgan geosiyosiy keskinlik va qurolli to‘qnashuvlardan so‘ng, nihoyat, Yaqin Sharq zaminida uzoq kutilgan tinchlik shabadasi esa boshladi. Bir necha haftadan buyon Eron va AQSH rahbariyati o‘rtasidagi xalqaro vositachilar urush harakatlariga butunlay chek qo‘yishi mumkin bo‘lgan dastlabki tinchlik kelishuvini puxta ishlab chiqish ustida qizg‘in ish olib bormoqda.
Garchi shu vaqtgacha tomonlarning bir-birini vaqtni cho‘zish va shartlarni noto‘g‘ri talqin qilishda ayblashi oqibatida urinishlar bir necha bor barbod bo‘lgan esa-da, ayni paytda vaziyat ijobiy tomonga o‘zgargan. Diplomatlarning ta’kidlashicha, tortishuvlarning cho‘zilishi har ikki tomonni asabiylashtirib, to‘qnashuvlarning ko‘payishiga sabab bo‘layotgan edi. Biroq hozirda Oq uy va Tehron roziligini olishga juda yaqin bo‘lgan yangi o‘zaro anglashuv memorandumi loyihasi qizg‘in muhokama qilinmoqda.
Dunyoga mashhur «Nyu-York Tayms» (The New York Times) nashri ushbu tarixiy hujjatning biz intiqlik bilan kutgan, mintaqaga barqarorlik olib keluvchi eng muhim va yoqimli tafsilotlarini ochiqladi.
Qurollar sukut saqlaydi: 60 kunlik umidbaxsh sulh
Muhokama qilinayotgan memorandum loyihasi Vashington va Tehron o‘rtasida o‘zaro hujum qilmaslik to‘g‘risidagi pakt shartlarini qat’iy belgilab beradi. Eng quvonarlisi, ushbu kelishuv keng qamrovli mintaqaviy xususiyatga ega bo‘lib, Livan hududidagi qonli janglarni to‘xtatishni ham o‘z ichiga oladi. Ma’lumki, u yerda rasman o‘t ochishni to‘xtatish rejimi e’lon qilingan bo‘lsa-da, Isroil va «Hizbulloh» kuchlari sulhni muntazam buzib kelayotgan edi.
Manbalarning bildirishicha, mazkur boshlang‘ich kelishuv dastlab 60 kunlik muddatga harbiy harakatlarni butunlay to‘xtatishni nazarda tutadi. Mana shu ikki oylik muddat tomonlarga hech qanday bosimlarsiz, tinch muhitda katta tinchlik shartnomasi ustida ishlash imkonini beradi va bu muddatni yana uzaytirish imkoniyati saqlanib qoladi. Mazkur muzokaralar Pokiston va Qatar davlatlarining faol vositachiligida olib borilmoqda.
Ho‘rmuz bo‘g‘ozi tijorat kemalari uchun qayta ochiladi
Fevral oyida boshlangan harbiy to‘qnashuvlardan so‘ng Eron tomoni jahon iqtisodiyotining bosh tomiri hisoblangan Ho‘rmuz bo‘g‘ozini yopib qo‘ygan edi. Bunga javoban AQSH dengiz armiyasi Ko‘rfazdagi energetika obyektlariga blokada joriy etgandi. Eslatib o‘tamiz, urushdan avval dunyodagi jami neft va gaz mahsulotlarining qariyb beshdan bir qismi aynan shu bo‘g‘oz orqali tashilgan.
Yangi tinchlik rejasiga ko‘ra, ushbu strategik suv yo‘li zudlik bilan xalqaro kemalar uchun qayta ochiladi. AQSH o‘zining dengiz blokadasini Eron tomonidan bo‘g‘ozni minalardan tozalash jarayoniga qarab bosqichma-bosqich yumshatib boradi. Tehron dengiz qatnovini 30 kun ichida urushdan oldingi xavfsiz darajaga qaytarishga rozilik bergan. Prezident Donald Tramp ushbu xalqaro suv yo‘li yakunda hech qanday boj va qo‘shimcha to‘lovlarsiz barcha uchun ochiq qolishi kerakligini qat’iy ta’kidladi.
Eron iqtisodiyoti uchun 300 milliard dollarlik investitsiya jamg‘armasi
Hujjatdagi eng hayratlanarli va xalqaro hamjamiyat uchun kutilmagan yoqimli yangilik — Eron uchun maxsus xalqaro investitsiya jamg‘armasining tashkil etilishidir. Eron rasmiylari va diplomatlar ushbu loyihani qariyb 300 milliard dollar qiymatidagi yirik «qayta tiklash dasturi» deb atamoqda. Tehron avvalroq bombardimonlar natijasida ko‘rilgan zararlarni qoplashni talab qilgan edi.
Qurilish sohasidagi hamkorlik: Ushbu o‘ziga xos g‘oya Trampning Yaqin Sharq bo‘yicha maxsus vakili Stiv Uitkof hamda kuyovi Jared Kushner tomonidan qo‘llab-quvvatlanmoqda. Tajribali investorlar hisoblangan bu arboblar tinchlik o‘rnatilgach, Tehronda yirik ko‘chmas mulk loyihalarini amalga oshirishni rejalashtirmoqda. Bundan tashqari, AQSHning eng yirik neft va energetika korporatsiyalari Eron bozoriga to‘g‘ridan to‘g‘ri sarmoya kiritishi kutilyapti.
Yadroviy muammolar tinch yo‘l bilan hal etiladi
Kelishuvning ikkinchi bosqichida Eronning yuqori darajada boyitilgan qariyb 450 kg uran zaxirasini va pastroq darajadagi yana 10 tonna yadroviy materialini xalqaro inspektorlar nazorati ostida suyultirish yoki uchinchi xavfsiz davlatga jo‘natish masalasi muhokama qilinadi.
Kelishuv davridagi majburiyatlar | |
Eron tomoni | Vashingtonning sanksiyalarni oshirmaslik va’dasi evaziga o‘z yadro dasturini butunlay to‘xtatib turadi. |
AQSH tomoni | Ijobiy natijalarga qarab, Eronga qarshi yillar davomida amal qilib kelgan iqtisodiy sanksiyalarni bosqichma-bosqich bekor qiladi. |
Muzlatilgan milliardlab mablag‘lar ozod etiladi
Yangi memorandum doirasida Eronning xorij banklarida muzlatib qo‘yilgan qariyb 24 milliard dollarlik mablag‘lari bosqichma-bosqich ozod etilishi kutilmoqda. Prezident Donald Tramp AQSH Eronga to‘g‘ridan to‘g‘ri naqd pul berayotganidek taassurot uyg‘onmasligi uchun ushbu mablag‘larni uchinchi davlatlar, xususan, Qatar moliyaviy tizimlari orqali bosqichma-bosqich yechib berish rejasini ilgari surdi.
Ushbu tarixiy memorandum Donald Tramp tomonidan uzil-kesil tasdiqlangach, Yaqin Sharq mintaqasida uzoq yillik urushlarga barham beruvchi yangi tinchlik davri boshlanadi. Xalqaro maydondagi eng muhim va tinchliksevar yangiliklarni biz bilan kuzatib boring, aziz o‘quvchilar! Sahifamizdan uzoqlashmang!
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
