Miyadagi “yovuzlik”ni aniqlash mumkinmi? Suddagi bahsli ish

AQSHda mahkumlar miyasini o‘rganish bilan shug‘ullanuvchi olim Kent Kilning bahsli tadqiqotlari yana jiddiy muhokamalarga sabab bo‘lmoqda. Uning fikricha, miya skanerlari va genetik tahlillar orqali insonning zo‘ravonlikka moyilligi yoki psixopatlik xususiyatlarini aniqlash mumkin.

Kent Kil yillar davomida minglab mahkumlarning miyasini tekshirib kelgan va uning tadqiqotlari AQSH sudlarida dalil sifatida qo‘llanilgan. Advokatlar ayrim holatlarda ushbu ma’lumotlardan foydalanib, mijozlarining harakatlari biologik omillar bilan bog‘liq ekanini isbotlashga uringan.

Biroq bu usul kutilgan natijani bermagan holatlar ham bo‘lgan. Jumladan, Amos Jozef Uells III ishida himoya tomoni uning genlari va miya tuzilishi zo‘ravonlikka moyillikni kuchaytirganini ta’kidlagan. Ammo sud hay’ati buni yengillashtiruvchi omil sifatida emas, aksincha, kelajakda ham xavfli bo‘lishi mumkinligining dalili sifatida qabul qilib, uni o‘lim jazosiga hukm qilgan.

Mutaxassislarning bir qismi Kilning tadqiqotlari ilmiy jihatdan yetarlicha asoslanmaganini ta’kidlamoqda. Ular inson xulq-atvorini faqat miya tasvirlari yoki genlar orqali bashorat qilish mumkin emasligini aytmoqda. Ayrim olimlar bunday yondashuv ilgari rad etilgan va hatto irqiy kamsitishlarga asos bo‘lgan nazariyalarni eslatishini qayd etgan.

Tanqidchilarning fikricha, jinoyatchilikni biologik xususiyatlar bilan bog‘lash ijtimoiy muhit, tarbiya, qashshoqlik va ruhiy salomatlik kabi muhim omillarni e’tibordan chetda qoldirishi mumkin. Shuningdek, bunday dalillar ba’zan mahkumlarga yengillik berish o‘rniga, ularni yanada xavfli shaxs sifatida ko‘rsatib qo‘yishi ehtimoli bor.

Kent Kil esa o‘z tadqiqotlari zamonaviy ilm-fanga asoslanganini va ular qat’iy tekshiruvlardan o‘tganini ta’kidlamoqda. Shunga qaramay, uning ishlari atrofidagi bahslar hamon davom etmoqda.

Huquqshunoslar va olimlar o‘rtasidagi asosiy savol esa hali ham ochiq qolmoqda: insonning kelajakdagi harakatlarini miyasi va genlari orqali oldindan aniqlash mumkinmi yoki bu xavfli va bahsli nazariyami?