Tibbiyotda inqilob: 2026 yilgi Nobel mukofoti optogenetika sohasi asoschilariga berildi

Shvetsiya poytaxti Stokgolmda an’anaviy Nobel haftaligi boshlandi. Nobel qo‘mitasining rasmiy saytida e’lon qilingan ma’lumotlarga ko‘ra, 2026 yilgi fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti xalqaro olimlar guruhiga — Karl Daysserot, Peter Hegemann hamda Georg Nagelga topshirildi.

Dunyo ilm-fanining bosh mukofoti olimlarga neyrobiologiya va tibbiyotda tub burilish yasagan «yorug‘lik yordamida boshqariladigan ion kanallari va optogenetika sohasidagi kashfiyotlari uchun» berildi.

Optogenetika nima va u insoniyatga nima beradi?

Olimlar ixtiro qilgan va rivojlantirgan texnologiya tibbiyotda miya hamda asab tizimi kasalliklarini davolashda yangi davrni ochib berdi:

• Yorug‘lik bilan boshqariluvchi hujayralar: Tadqiqotchilar yorug‘lik ta’sirida faollashadigan maxsus oqsillar va ion kanallarini aniqlab, ularni asab hujayralari (neyronlar)ga kiritish mexanizmini ishlab chiqdi;

• Neyronlarni aniq nishonga olish: Optogenetika usuli yordamida olimlar tirik organizmda miyaning alohida neyronlarini aniq lazer yoki yorug‘lik nuri bilan faollashtirish yoki o‘chirish imkoniyatiga ega bo‘ldi;

• Og‘ir kasalliklarga davo: Bu kashfiyot Parkinson, Alsgeymer xastaliklari, tutqanoq (epilepsiya), depressiya va ko‘rish qobiliyatining yo‘qolishi kabi og‘ir nevrologik muammolarni tushunish hamda ularni samarali davolashda ulkan amaliy poydevor yaratdi.

Mukofot fondi yangilandi: 12 million shved kronasi

2026 yilda Nobel jamg‘armasi mukofotning moliyaviy hajmi oshirilganini ma’lum qildi:

• Rekord summa: Barcha yo‘nalishlar (fiziologiya va tibbiyot, fizika, kimyo, adabiyot hamda tinchlik mukofoti) bo‘yicha mukofot qiymati 12 million shved kronasini (taxminan 1,2 million AQSH dollari) tashkil etmoqda;

• So‘nggi yillardagi dinamika: Jamg‘arma so‘nggi besh yilda mukofot miqdorini ikki marta qayta ko‘rib chiqdi. 2021 va 2022 yillarda u 10 million kron bo‘lgan bo‘lsa, 2023 yilda 11 million krongacha ko‘tarilgan va 2024–2025 yillarda ham shu darajada saqlanib kelgan edi.

50 yillik sir: Boshqa da’vogarlar kim edi?

Nobel fondining qat’iy nizomiga ko‘ra, joriy yilda tibbiyot yo‘nalishi bo‘yicha nomzodi ilgari surilgan boshqa olimlarning ism-shariflari, baholash qaydnomalari va ovoz berish natijalari to‘liq maxfiylashtirilgan.

Ushbu tarixiy hujjatlar oradan roppa-rosa yarim asr o‘tgach — 2076 yildagina ommaga ochiqlanadi. Ayni paytda esa jahon ilmiy hamjamiyati miya sirlarini ochishga yo‘l ko‘rsatgan uch nafar tadqiqotchining tarixiy g‘alabasini olqishlamoqda.