Bug‘doy va paxta foyda bermadi: Afg‘on dehqonlarini taqiqni buzishga nima majbur qilyapti?

Afg‘onistonda ko‘knori (afyun maki) yetishtirish va noqonuniy opium ishlab chiqarish hajmi keskin sur’atda oshdi. «Afghanistan International» nashri xabariga ko‘ra, BMTning Narkotiklar va jinoyatchilik bo‘yicha boshqarmasi (UNODC) tomonidan 2026 yil oktyabr oyida e’lon qilingan hisobotda mazkur yo‘nalishda so‘nggi yillardagi eng yuqori o‘sish sur’atlari qayd etilgan.

Bunga asosiy sabab sifatida afg‘on dehqonlarining og‘ir iqtisodiy qiyinchiliklarga duch kelgani, muqobil daromad manbalarining mavjud emasligi hamda qurg‘oqchilik tufayli an’anaviy qishloq xo‘jaligi mahsulotlaridan foyda olishning imkonsiz bo‘lib qolgani ko‘rsatilmoqda.

Hayratlanarli raqamlar: 43 ming gektar va 1500 tonna opium

BMT boshqarmasi taqdim etgan tahliliy ma’lumotlarda vaziyat quyidagicha baholangan:

• Maydonlarning keskin kengayishi: 2026 yilda Afg‘onistonda ko‘knori ekilgan maydonlar qariyb 43 000 gektarga yetgan. Bu 2025 yildagi ko‘rsatkich (taxminan 10 000 gektar) bilan solishtirganda naqd 330 foizlik o‘sishni anglatadi;

• Ishlab chiqarishning 5 barobar oshishi: Opium tayyorlash hajmi o‘tgan yilgi 300 tonnadan qariyb 1 500 tonnagacha yetgan bo‘lib, o‘sish 400 foizni tashkil etmoqda;

• Taqiqdan keyingi ilk to‘lqin: Hozirgi ko‘rsatkichlar 2022 yilda «Tolibon» tomonidan joriy etilgan rasmiy taqiqqacha bo‘lgan davrdan (o‘shanda maydon 232 000 gektarni tashkil etgan) past bo‘lsa-da, bu taqiq joriy qilingandan beri kuzatilgan eng birinchi jiddiy va ulkan sakrash hisoblanadi.

Dehqonlarni bu qadamga nima majbur qilmoqda?

UNODC ijroiya direktori Monika Jumaning ta’kidlashicha, qashshoq dehqonlarda oilasini boqish uchun boshqa qonuniy va barqaror daromad manbasi yo‘q ekan, bunday noqonuniy ekinlarning oldini olish nihoyatda murakkab bo‘lib qolaveradi:

• Qonuniy ekinlarning zarar keltirishi: Fermerlar bilan o‘tkazilgan suhbatlar shuni ko‘rsatmoqdaki, bug‘doy yetishtirishdan olingan daromad qilingan xarajatlarni zo‘rg‘a qoplaydi. Paxta narxi esa ayrim hududlarda qariyb uch baravargacha arzonlab ketgan;

• Oilalardagi ochlik xavfi: Dehqonlarning so‘zlariga ko‘ra, avvallari bir mavsumgi ko‘knori hosili butun oilani yil davomida to‘liq ta’minlashga yetgan bo‘lsa, hozir qonuniy mahsulotlardan olinayotgan arzimas daromad hatto farzandlarning to‘yib ovqatlanishiga ham yetmay qolgan;

• Qurg‘oqchilik va suv tanqisligi: Mamlakat aholisining yarmidan ortig‘i tizimli suvsizlik va qurg‘oqchilikdan aziyat chekmoqda. Bundan tashqari, millionlab qochqinlarning vataniga qaytarilishi cheklangan resurslar va ish o‘rinlari uchun raqobatni kuchaytirib, dehqonlarni tez va qimmat daromad beradigan ko‘knori ekishga undamoqda;

• Qimmatbaho hosil: Hozirda opium narxi 1 kilogramm uchun o‘tgan yilgi 570 dollardan 500 dollargacha pasaygan bo‘lsa-da, bu baribir taqiqqacha bo‘lgan davrdagi narxdan (100 dollardan kam) besh baravar qimmat hisoblanadi.

Tekshiruvlardan yashirinish va rasmiy reaksiya

Taqiq sharoitida jazoga tortilmaslik uchun dehqonlar turli pardozlash va yashirin usullardan foydalanmoqda: ular kichik ko‘knori paykallarini bo‘yi baland g‘allazorlar ichiga, tomorqalarning ko‘zdan pana joylariga ekmoqda hamda reydlardan qochish uchun ekish vaqtlarini sun’iy ravishda o‘zgartirmoqda.

O‘z navbatida, «Tolibon» rasmiy vakillari BMT hisobotidagi raqamlarni rad etib, haqiqiy ekish maydonlari ko‘rsatilganidan ikki baravar kamligini bildirgan. Hukumat vakillari ko‘knorizorlarni yo‘q qilish bo‘yicha maxsus reydlar davom etayotganini ta’kidlab, dehqonlarga boshqa muqobil tirikchilik manbalarini yaratish uchun xalqaro hamjamiyatning moliyaviy ko‘magi zarurligini qayd etgan.

Afg‘onistondagi chuqur iqtisodiy va iqlim inqirozi noqonuniy giyohvandlik vositalari yetishtirilishiga qayta turtki berib, mintaqaviy xavfsizlik uchun yangi xavotirli signallarni keltirib chiqarmoqda.