O‘zbekistonda «kredit piramidasi» xavfi: Har ikkinchi qarz oluvchining bir nechta krediti bor

O‘zbekiston Markaziy banki mamlakatning moliyaviy barqarorlik sharhini e’lon qildi. Regulyator hisobotida aholi o‘rtasida qarzdorlik darajasi xavotirli tarzda oshayotgani qayd etilgan: yil davomida kredit olgan fuqarolarning yarmidan ko‘pi bo‘yniga ikki yoki undan ortiq qarz majburiyatini ildirib olgan. Sanoat tili bilan aytganda, mamlakatda o‘ziga xos «kredit piramidasi» (eski qarzlarni yangi kreditlar hisobiga yopish yoki surunkali qarzga botish) trendi kuzatilmoqda.

Zamin.uz regulyator taqdim etgan raqamlar ortidagi haqiqatlarni tahlil qilib chiqdi.

Asosiy tendensiyalar: Qarzdorlar qanday taqsimlangan?

Markaziy bank mahalliy banklar va mikromoliya tashkilotlari (MMT) oldidagi majburiyatlar kompleksini o‘rganib, quyidagi raqamlarni oshkor qildi:

• Bir nechta kreditga ega bo‘lganlar ulushi: Yil davomida bu ko‘rsatkich 43 foizdan 53 foizgacha ko‘tarildi. Bu degani, bugungi kunda qarz olgan har ikkinchi o‘zbekistonlik bir vaqtning o‘zida bir nechta joy to‘lovini amalga oshirmoqda.

• Ikki tomonlama qarzdorlik: Bir vaqtning o‘zida ham bankdan, ham mikromoliya tashkilotlaridan qarz olganlar guruhi keskin o‘sib, 18 foizga yetdi (yil davomida +10 foiz band).

• Sektorlar bo‘yicha taqsimot: Qarzdorlarning 62 foizi faqat banklarga, 20 foizi esa faqat mikromoliya tashkilotlaridan qarz olgan.

Qarz qamrovi: Ishlayotgan aholining qancha qismida kredit bor?

Mamlakatda nafaqat kreditlar soni, balki kredit oluvchi jismoniy shaxslarning umumiy soni ham oshib bormoqda. Banklardagi rasmiy qarz oluvchilar soni bir yilda 11 foizga ko‘payib, 5,2 million kishiga yetdi.

Agar buni mehnatga layoqatli aholi soniga chaqib ko‘radigan bo‘lsak, vaziyat quyidagicha ko‘rinish oladi:

Real proporsiya: Bugungi kunda O‘zbekistonda har 1000 nafar mehnatga layoqatli fuqaroga 244 nafar qarzdor to‘g‘ri kelmoqda. Bu degani, ish joyiga ega bo‘lgan aholining qariyb to‘rtdan bir qismi rasman kredit to‘lamoqda.

Moliyaviy yuklama biroz pasaydi, lekin...

Qiziqarli jihati shundaki, aholining umumiy qarzlar soni ko‘payishiga qaramay, o‘rtacha moliyaviy yuklama ko‘rsatkichi (ya’ni olingan kredit to‘lovlarining fuqaroning umumiy daromadiga bo‘lgan nisbati) biroz bo‘lsa-da pasaygan — 38 foizdan 37 foizgacha.

Biroq, bu holat tinchlanish uchun asos bo‘la olmaydi. Bir nechta parallel qarzlarni bir vaqtda sudlab borish va ularga xizmat ko‘rsatish zarurati kelajakda jiddiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.

Markaziy bank ogohlantiradi: Bu kabi surunkali qarzdorlik va parallel kreditlar tizimi yaqin istiqbolda aholining real to‘lov qobiliyatiga juda salbiy ta’sir ko‘rsatadi va bank tizimi uchun ham xavf tug‘dirishi mumkin.