Namangandagi 5 yoshli qizaloq fojiasi: jazo masalasi yana kun tartibida

Namangan viloyati Uchqo‘rg‘on tumanida 5 yoshli qizaloq jabrlangan og‘ir jinoyat jamoatchilikda katta muhokamaga sabab bo‘ldi. Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyevaning voqeaga munosabati esa jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan javobgarlikni yanada kuchaytirish masalasini kun tartibiga olib chiqdi.

E’tiborlisi, muhokama faqat jazoni og‘irlashtirish bilan cheklanmadi. Yuristlar, advokatlar, huquq himoyachilari va jamoat faollari jinoyatning oldini olish, bolalar xavfsizligini ta’minlash, ehtimoliy jinoyatchilarni oldindan aniqlash hamda nazorat mexanizmlarini kuchaytirish bo‘yicha ham qator takliflarni ilgari surmoqda.

Saida Mirziyoyeva qanday pozitsiya bildirdi?

Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva o‘zining Telegram-kanalida Uchqo‘rg‘on tumanidagi fojia yuzasidan munosabat bildirib, bunday dahshatli jinoyatlar uchun javobgarlikni imkon qadar kuchaytirish zarurligini ta’kidladi.

Bayonot jamoatchilikda keng muhokamaga sabab bo‘ldi. Ayniqsa, uning huquqiy jihatdan qanday talqin qilinishi masalasi yuristlar va huquq himoyachilari tomonidan muhokama qilindi.

Yuridik fanlar doktori Nodirbek Salayev bu tashabbusning huquqiy asoslariga e’tibor qaratdi. Uning ta’kidlashicha, O‘zbekistonda voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy zo‘ravonlik bilan bog‘liq jinoyatlar uchun jazoni kuchaytirish bo‘yicha huquqiy mexanizmlarni takomillashtirishga asos mavjud.

Salayev 2026 yilgi Davlat dasturi hamda Prezidentning 3 martdagi PF-33-son Farmonini misol sifatida keltirdi. Ushbu hujjatlar asosida voyaga yetmaganlarni zo‘rlash va ularga nisbatan jinsiy xarakterdagi zo‘ravonlik harakatlari uchun umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosini nazarda tutuvchi qonun loyihasi ishlab chiqilganini ta’kidladi.

Bu o‘lim jazosini qaytarish deganimi?

Muhokamaning eng ko‘p tilga olingan jihatlaridan biri ham shu bo‘ldi.

Jurnalist va advokat Zafarbek Solijonov Saida Mirziyoyevaning bayonotini o‘lim jazosini qayta joriy etish tashabbusi sifatida talqin qilmaslik kerakligini bildirdi.

Uning fikricha, gap jamoatchilikning og‘ir jinoyatga nisbatan keskin munosabatini ifodalash va amaldagi qonunchilik doirasida eng og‘ir jazoni qo‘llash masalasi haqida bormoqda.

O‘zbekistonda o‘lim jazosi 2008 yil 1 yanvardan bekor qilingan. Konstitutsiyaning 25-moddasida ham o‘lim jazosi taqiqlangan.

Shu sababli muhokama markazida jazoning eng yuqori chegarasini qonun doirasida belgilash va uning muqarrarligini ta’minlash masalasi turibdi.

«Jazo og‘irligi bilan birga uning muqarrarligi ham muhim»

Yuridik fanlar bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor vazifasini bajaruvchi Razzoq Altiyev ham ushbu masalaga o‘z munosabatini bildirdi.

Uning bahosiga ko‘ra, Saida Mirziyoyevaning bayonotida asosiy urg‘u javobgarlikni kuchaytirish va aybdorlarni qilmishiga yarasha jazolash zaruratiga qaratilgan.

Altiyev umrbod ozodlikdan mahrum qilishni og‘ir jazo chorasi sifatida ko‘rib, bunday jinoyatlarga qarshi kurashda jazoning muqarrarligi ham alohida ahamiyatga ega ekanini ta’kidladi.

Bu nuqtayi nazar muhokamaning muhim jihatini ochib bermoqda: jinoyat uchun jazoni og‘irlashtirish bilan birga, jinoyat sodir etgan shaxsning qonun oldida javob berishini ta’minlaydigan mexanizmlar ham samarali ishlashi kerak.

Huquq himoyachilari yana qanday choralarni taklif qilmoqda?

Muhokama faqat jazo bilan cheklanmadi.

«Ezgulik» jamiyati raisi Abdurahmon Tashanov bolalarga nisbatan jinsiy jinoyatlar uchun jazoni kuchaytirish zarurligini qo‘llab-quvvatladi. U bunday jinoyatlarga qarshi alohida qonunchilik mexanizmlarini ishlab chiqish va qo‘shimcha choralarni parlament muhokamasiga kiritish taklifini bildirdi.

Shu bilan birga, huquq himoyachilari profilaktika masalasini ham birinchi darajali vazifalardan biri sifatida ko‘rmoqda.

Chunki jinoyat sodir bo‘lganidan keyin jazo tayinlashdan tashqari, bolani xavfli vaziyatga tushib qolishidan oldin himoya qilish mexanizmlari ham ishlashi kerak.

Bolalarni himoya qilishda «oldindan ogohlantirish» tizimi kerakmi?

Bloger Shahnoza Soatova ham jazoning kuchaytirilishi va uning muqarrarligini qo‘llab-quvvatladi. Biroq uning fikricha, profilaktika mexanizmlari bo‘lmasa, fojialarning oldini olish qiyin.

Soatova bir qator takliflarni ilgari surdi.

Jumladan:

• bolalarga qarshi jinoyat sodir etgan shaxslar haqida maxsus reyestr shakllantirish;

• bolalar bilan ishlaydigan shaxslarni majburiy tekshiruvdan o‘tkazish;

• bolalar xavfsizligiga oid nazorat mexanizmlarini kuchaytirish;

• maktabgacha yoshdagi bolalar uchun shaxsiy daxlsizlik va xavfsizlik bo‘yicha tushuntirish dasturlarini joriy etish.

U 3–6 yoshdagi bolalar uchun «Mening tanam — mening hududim» kabi dasturlar orqali bolaga shaxsiy chegaralarni anglash va xavfli vaziyatlarni kattalarga aytish ko‘nikmasini berish zarurligini ta’kidladi.

Reyestr masalasi: ochiq bo‘lishi kerakmi?

Jamoat faoli Aziza Umarova ham bolalarga qarshi jinoyat sodir etgan shaxslar bo‘yicha reyestr joriy etish g‘oyasini qo‘llab-quvvatladi. Biroq u bunday ma’lumotlarning ochiqligi masalasini ham ko‘tardi.

Uning fikricha, bolalar bilan ishlaydigan tashkilotlar va muassasalarda xodimlarni ishga qabul qilish jarayonida nomzodlarning o‘tmishini tekshirish mexanizmlarini kuchaytirish muhim.

Umarova Qozog‘iston tajribasini ham misol sifatida keltirib, u yerda voyaga yetmaganlarning jinsiy daxlsizligiga qarshi jinoyatlar uchun sudlangan shaxslar haqidagi ma’lumotlar huquqiy statistika organlari portallarida aks ettirilishini ta’kidladi.

Shuningdek, u takroriy jinoyatlar statistikasi, sudlangan shaxslarning harakatlanishi ustidan nazorat va bolalar muassasalariga ishga qabul qilishda nomzodlarni tekshirish masalalariga e’tibor qaratdi.

Muammoning ikkinchi tomoni — profilaktika

Muhokamalardan ko‘rinib turibdiki, jamoatchilikning talablari ikki asosiy yo‘nalishga bo‘linadi.

Birinchi yo‘nalish — og‘ir jinoyat sodir etgan shaxsga nisbatan qonun doirasida qat’iy va muqarrar jazo qo‘llash.

Ikkinchi yo‘nalish — bunday jinoyatlarning sodir bo‘lish ehtimolini oldindan kamaytirish.

Bu esa bolalar bilan ishlaydigan shaxslarni tekshirish, xavf guruhlarini aniqlash, ota-onalar va pedagoglarning xabardorligini oshirish, bolalarga shaxsiy xavfsizlik ko‘nikmalarini berish hamda huquqni muhofaza qiluvchi organlarga murojaat qilish mexanizmlarini yanada samarali qilish kabi masalalarni qamrab oladi.

Aynan shu nuqtada jazo va profilaktika bir-birini to‘ldiruvchi ikki mexanizm sifatida namoyon bo‘ladi.

Jamoatchilik muhokamasi endi qaysi masalalarni hal qilishi kerak?

Uchqo‘rg‘on tumanidagi fojia ortidan bildirilgan fikrlar bitta masala atrofida birlashmoqda: bolalarni bunday jinoyatlardan qanday qilib samaraliroq himoya qilish mumkin?

Jazoni kuchaytirish bo‘yicha tashabbuslar huquqiy jihatdan muhokama qilinayotgan bir paytda, ekspertlar profilaktika tizimini ham chetda qoldirmaslik zarurligini ta’kidlamoqda.

Zero, jinoyat sodir bo‘lgandan keyin adolatni qaror toptirish muhim. Ammo bolani jinoyat qurboniga aylanishidan oldin himoya qilish undan ham oldingi vazifadir.

Shu ma’noda, Saida Mirziyoyevaning bayonoti atrofidagi muhokama faqat jazo masalasi emas, balki bolalar xavfsizligi tizimini yanada kuchaytirish zaruratini ham kun tartibiga olib chiqdi.