Nutq orqali yoshlarni ma’naviy tarbiyalash yo‘llari

Bugungi globallashuv va raqamli axborot almashinuvi jadallashgan davrda yoshlarni ma’naviy barkamol, mustaqil fikrlaydigan, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni hurmat qiladigan shaxslar etib tarbiyalash jamiyat taraqqiyotining muhim vazifalaridan biriga aylanmoqda. Mazkur jarayonda nutq madaniyati alohida ahamiyat kasb etadi. Zero, nutq insonning nafaqat fikrini ifodalash vositasi, balki uning dunyoqarashi, axloqiy qiyofasi, madaniy saviyasi va atrofdagilarga munosabatini namoyon etuvchi ijtimoiy hodisadir.

Yosh avlodning qanday so‘zlashi, o‘z fikrini qay darajada asoslay olishi, boshqalarni tinglash va turli qarashlarga hurmat bilan munosabatda bo‘lishi uning ma’naviy tarbiyasi bilan bevosita bog‘liq. Shu sababli nutq orqali tarbiyalashni faqat chiroyli gapirishga o‘rgatish bilan cheklash to‘g‘ri emas. Bu jarayonda yoshlarning ongiga ezgu g‘oyalarni singdirish, muloqot odobini shakllantirish, tanqidiy tafakkurini rivojlantirish va ijtimoiy mas’uliyatini mustahkamlash muhim o‘rin tutadi.

Ma’naviy tarbiyaning huquqiy va ijtimoiy asoslari

O‘zbekiston Respublikasining 2016 yil 14 sentyabrdagi O‘RQ-406-sonli “Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida”gi Qonunida yoshlarning ma’naviy, intellektual, jismoniy va axloqiy jihatdan kamol topishiga ko‘maklashish davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Shuningdek, yoshlarni vatanparvarlik, bag‘rikenglik, qonunlarga, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalash nazarda tutilgan.

O‘zbekiston Respublikasining 2020 yil 23 sentyabrdagi O‘RQ-637-sonli “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunida esa tarbiya yosh avlodning ongi, ma’naviy-axloqiy qadriyatlari va dunyoqarashini shakllantirishga qaratilgan tizimli jarayon sifatida ta’riflangan.

Ayniqsa, Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 31 dekabrdagi 1059-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasi” bu borada muhim dasturiy asos hisoblanadi. Unda yoshlarda Vatanga sadoqat, mas’uliyat, mehr-oqibat, bag‘rikenglik, huquqiy madaniyat, mustaqil fikrlash va mehnatsevarlik kabi fazilatlarni bosqichma-bosqich rivojlantirishga ustuvor ahamiyat berilgan.

Mazkur hujjatlar tahlilidan kelib chiqadigan asosiy mulohaza shuki, ma’naviy tarbiya tasodifiy tadbirlar yoki bir martalik suhbatlar bilan cheklanmasligi kerak. U oila, ta’lim muassasasi, mahalla va jamoatchilik hamkorligida amalga oshiriladigan uzluksiz ijtimoiy-pedagogik jarayon bo‘lishi zarur. Bu jarayonda nutq insonning qalbi va ongiga ta’sir ko‘rsatuvchi eng muhim vositalardan biridir.

Nutq – ma’naviy ta’sir va tarbiya vositasi

Inson qalbiga yo‘l topishda so‘zning ta’siri beqiyos. O‘rinli aytilgan fikr yoshlarda ishonch uyg‘otishi, ularni ezgu maqsadlar sari yo‘naltirishi, o‘z imkoniyatlarini anglashga undashi mumkin. Aksincha, tahqirlovchi, kamsituvchi yoki qo‘pol muomala yoshlarning o‘ziga bo‘lgan ishonchiga va ijtimoiy munosabatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi ehtimoldan xoli emas.

Shu nuqtayi nazardan, tarbiyaviy nutqning ta’sirchanligi uning baland ovozda yoki qat’iy ohangda ifodalanishi bilan emas, balki mazmunan asoslanganligi, samimiyligi, hayotiy misollarga boyligi va tinglovchining yosh xususiyatlariga mosligi bilan belgilanadi. Masalan, yoshlarga halollik haqida umumiy nasihat berishdan ko‘ra, kundalik hayotda uchraydigan axloqiy tanlovlarni muhokama qilish samaraliroq bo‘lishi mumkin. Bunday yondashuv yoshlarni tayyor xulosani qabul qilishga emas, balki vaziyatni tahlil etish, o‘z munosabatini bildirish va qarorining oqibatini anglashga undaydi.

Demak, ma’naviy tarbiyada nutqning vazifasi faqat axborot yetkazish emas, balki fikrlashga, mulohaza yuritishga va ongli xulosa chiqarishga sharoit yaratishdir.

Oilada muloqot madaniyati – tarbiyaning birinchi bosqichi

Yoshlarning nutqiy va ma’naviy kamoloti, avvalo, oila muhitida shakllanadi. Farzand ota-onasining so‘zlashuv uslubi, kattalarga munosabati, oilaviy kelishmovchiliklarni hal etish madaniyati va kundalik muloqotidan muayyan xulq-atvor andozalarini o‘zlashtiradi. Shuning uchun oilada farzand fikrini tinglash, uning savollariga hurmat bilan munosabatda bo‘lish, xatosini tahqirlash orqali emas, tushuntirish vositasida to‘g‘rilash muhimdir.

Bu borada uch jihat alohida e’tiborga loyiq: ota-onaning shaxsiy nutqiy namunasi, farzand bilan muntazam mazmunli suhbat va oilada o‘zaro hurmatga asoslangan muloqot muhiti.

Farzandga faqat “yaxshi inson bo‘l” deyish yetarli emas. U yaxshi insonga xos muomala, rostgo‘ylik, kechirim so‘rash, minnatdorlik bildirish va mas’uliyatni qabul qilish kabi fazilatlarni kattalarning kundalik xatti-harakatlarida ko‘rishi lozim.

Ta’lim muassasalarida nutqiy tarbiyani kuchaytirish

Ta’lim jarayonida nutq madaniyatini shakllantirish faqat ona tili va adabiyot fanlarining vazifasi emas. Har bir fan o‘qituvchisi yoshlarning mantiqiy fikrlashi, o‘z qarashlarini dalillar asosida ifodalashi va ilmiy bahs madaniyatini rivojlantirishga hissa qo‘sha oladi. Buning uchun darslarda munozaralar, muammoli savollar, mustaqil chiqishlar, jamoaviy muhokamalar va ijtimoiy-axloqiy vaziyatlar tahlilidan maqsadli foydalanish zarur.

Ayniqsa, quyidagi tamoyil muhim: o‘quvchi yoki talaba fikri noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin, ammo uning shaxsiyati kamsitilmasligi kerak. Pedagogning tanqidiy, biroq hurmatli munosabati yoshlarda ham dalilga asoslanib gapirish, o‘zgalarni tinglash va xatolarini tan olish madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi.

Shu bilan birga, buyuk mutafakkirlarimiz, xususan, Alisher Navoiy asarlarida ifodalangan so‘z odobi, insonparvarlik, ilmga hurmat va ezgulik g‘oyalarini zamonaviy hayotiy vaziyatlar bilan bog‘lab o‘rgatish maqsadga muvofiqdir.

Raqamli muhitda nutq madaniyati: yangi vazifalar

Bugun yoshlarning muloqot maydoni an’anaviy suhbat bilan cheklanmaydi. Ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar, videoplatformalar va virtual jamoalar ularning kundalik axborot muhitiga aylangan. Shu sababli raqamli muloqot madaniyati ma’naviy tarbiyaning ajralmas qismi sifatida qaralishi lozim. Ijtimoiy tarmoqlarda tarqatilayotgan haqoratli munosabat, asossiz xabarlar, shaxsiy hayot daxlsizligiga bepisandlik va boshqalarni ommaviy kamsitish kabi holatlar yoshlarning axloqiy qarashlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Bunday vaziyatda yoshlarni internetdan uzoqlashtirishga intilishdan ko‘ra, ularni axborotni tanqidiy baholashga, manbalarni tekshirishga, fikrni madaniyatli ifodalashga va raqamli mas’uliyatni anglashga o‘rgatish muhimroqdir. Har bir yosh ijtimoiy tarmoqda fikr bildirishdan avval o‘ziga uch savolni berishi maqsadga muvofiq: men tarqatayotgan ma’lumot ishonchlimi, bu fikr boshqalarning sha’ni va qadr-qimmatiga daxl qilmaydimi, ushbu xabar jamiyatga qanday ta’sir ko‘rsatishi mumkin? Aynan shunday savollar orqali nutq madaniyati axborot madaniyati va fuqarolik mas’uliyati bilan uyg‘unlashadi.

Ma’naviy tarbiya samaradorligini oshirishning amaliy yo‘llari

Nutq orqali ma’naviy tarbiyalashda an’anaviy ma’ruzalar bilan cheklanib qolmasdan, yoshlarni faol ishtirokchiga aylantiradigan usullarni kengaytirish maqsadga muvofiq.

Birinchidan, ta’lim muassasalarida “Muloqot odobi”, “So‘z mas’uliyati”, “Mening fikrim – mening mas’uliyatim” kabi mavzularda muntazam ochiq muloqotlar tashkil etish mumkin.

Ikkinchidan, kitobxonlik muhokamalari va badiiy asar qahramonlarining axloqiy tanlovlarini tahlil qilish orqali yoshlarda mustaqil xulosa chiqarish va fikrni asoslash ko‘nikmalarini rivojlantirish zarur.

Uchinchidan, ta’lim muassasalari va mahallalarda notiqlik, bahs-munozara hamda ijtimoiy tashabbuslarni taqdim etishga yo‘naltirilgan klublar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash maqsadga muvofiq.

To‘rtinchidan, yoshlar ishtirokida ijtimoiy tarmoqlar uchun qisqa ma’rifiy videolar, audio suhbatlar va ta’sirchan tarbiyaviy chiqishlar tayyorlash mumkin. Bunda yoshlar faqat axborot qabul qiluvchi emas, balki ijobiy axborot muhitini shakllantiruvchi faol ishtirokchi sifatida maydonga chiqadi.

Beshinchidan, tarbiyaviy ishlarning natijasini faqat o‘tkazilgan tadbirlar soni bilan emas, balki yoshlarning muloqot odobi, dalillash madaniyati, hamkorlikka tayyorligi va mas’uliyatli munosabatidagi o‘zgarishlar orqali baholash zarur.

Bu yondashuv “Uzluksiz ma’naviy tarbiya konsepsiyasi”da belgilangan tarbiyani ilmiy asoslangan indikatorlar orqali baholash g‘oyasiga hamohangdir.

Xulosa: ma’naviyat so‘zda namoyon bo‘ladi, amalda mustahkamlanadi

Yoshlarni nutq orqali ma’naviy tarbiyalash – bu ularga faqat odobli so‘zlashni o‘rgatish emas, balki inson qadrini anglash, o‘z fikri uchun javobgar bo‘lish, haqiqatni hurmat qilish va jamiyat oldidagi burchini his etishni shakllantirishdir.

Ma’naviy tarbiyada eng ta’sirchan so‘z – amal bilan tasdiqlangan so‘zdir. Shu bois ota-ona, pedagog, mahalla faoli va jamoatchilik vakili yoshlarga ibrat bo‘la oladigan nutqiy hamda axloqiy madaniyatni namoyon etishi lozim.

Bugungi yoshlarga faqat qanday gapirishni emas, nima uchun gapirishni, qachon tinglashni, qanday bahslashishni va so‘zning oqibati uchun qanday mas’uliyat olishni ham o‘rgatishimiz zarur.

Zero, so‘z madaniyati yuksalgan jamiyatda o‘zaro hurmat mustahkamlanadi, mustaqil tafakkur rivojlanadi va ma’naviy barkamol avlodni tarbiyalash uchun mustahkam zamin yaratiladi.

Shukrillo Saydaliyev

DIQ huzuridagi Diniy-ma’rifiy sohada malaka oshirish

va qayta tayyorlash instituti Namangan mintaqaviy filiali

tinglovchisi