Astronomlar AB Aurigae atrofidagi protoplanetar disk aylanishini ilk bor kuzatishdi

Astronomlar ilk bor AB Aurigae yosh yulduzi atrofidagi protoplanetar diskning aylanishini bevosita kuzatishga muvaffaq boʻlishdi. Fransiya Milliy ilmiy tadqiqot markazi (CNRS) va Bordo universiteti tadqiqotchilari tomonidan olib borilgan ushbu ishda Chili hududidagi ESO Yevropa janubiy observatoriyasining "Juda katta teleskopi"ga oʻrnatilgan SPHERE (Spectro-Polarimetric High-contrast Exoplanet REsearch) yuqori kontrastli infraqizil asbobidan foydalanildi. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Protoplanetar disklar — bu yosh yulduzlar atrofidagi gaz va changdan iborat aylanuvchi bulutlar boʻlib, ularda sayyoralar shakllanadi. AB Aurigae atrofidagi disk uzoq vaqtdan beri bunday jarayonlarni oʻrganish uchun eng muhim "laboratoriya" hisoblanadi. Yangi kuzatuvlar diskning umumiy aylanishi tortishish qonunlariga mos kelishini tasdiqladi, biroq ayrim hududlarda moddaning harakati kutilganidan farq qilishi aniqlandi. Bunday anomaliyalar shakllanish jarayonidagi massiv obʻektlar — protoplanetalarning taʻsiri bilan bogʻlanmoqda.

SPHERE asbobi chang zarralarining infraqizil nurlanishini qayd etish orqali disk tuzilmasining harakatini kuzatish imkonini berdi. Bu maʻlumotlar Hubble kosmik teleskopi va ALMA (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array) yerusti radioteleskoplari tomonidan avvalroq olingan natijalarni toʻldiradi. AB Aurigae — taxminan 4–5 million yoshdagi yosh oʻzgaruvchan yulduz boʻlib, u hozirda sayyoralar tizimi shakllanishining dastlabki bosqichida turibdi.

Avvalgi kuzatuvlar diskda kamida bitta shakllanayotgan gaz giganti — AB Aurigae b obʻekti mavjudligini koʻrsatgan edi. U yulduzdan 93 astronomik birlik masofada joylashgan va massasi Yupiterdan 9 baravar katta boʻlishi mumkin. Hubble teleskopi yillar davomida uning orbita boʻylab harakatini kuzatib, obʻektning sayyora ekanligini tasdiqladi. Shuningdek, diskda boshqa sayyoralar shakllanishi mumkin boʻlgan qoʻshimcha zich hududlar va spiral tuzilmalar ham aniqlangan.

Tadqiqotchilarning taʻkidlashicha, SPHERE tahlillari modda faol ravishda toʻplanayotgan akkretsiya zonalarini ham ochib berdi. Disk yuzasidagi soyalar va bir jinsli boʻlmagan harakatlar yashirin obʻektlar yoki zich chang bulutlari borligidan dalolat beradi. Ushbu kashfiyot sayyoralar tizimi shakllanishining klassik modellaridan koʻra murakkabroq dinamikaga ega ekanligini isbotlamoqda.