Hubble teleskopi koinotda soatiga 32 million kilometr tezlikda uchayotgan «oʻqlar»ni topdi

Koinotni tadqiq etayotgan Hubble kosmik teleskopi Somon yoʻli galaktikasidagi eng kamyob va sirli obʼyektlardan biri — V445 Puppis geliy novasida gʻayritabiiy hodisani qayd etdi. Astronomlar ushbu tizimdan soatiga taxminan 32 million kilometr tezlikda otilib chiqayotgan zich gaz bulutlarini aniqlashdi. Tadqiqotchilar tomonidan «kosmik oʻqlar» deb nomlangan ushbu modda oqimlari oʻzining mislsiz tezligi va tabiati bilan ilm-fan olamini hayratga solmoqda. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

V445 Puppis tizimi bizning galaktikamizda maʼlum boʻlgan yagona geliy novasi hisoblanadi. Odatdagi nova yulduzlarida oq mitti yulduz oʻz sherigidan vodorod toʻplasa, bu tizimda u vodorod qobigʻidan mahrum boʻlgan gʻayrioddiy yulduzdan geliy moddasini oʻziga tortib oladi. Geliyni toʻplash jarayoni kritik nuqtaga yetganda, kuchli termoyadroviy portlash sodir boʻladi. Aynan mana shu jarayon koinotda noyob hodisalarni keltirib chiqaradi.

Chorak asrlik tanaffusdan keyingi kashfiyot

Mazkur obʼyektda oxirgi marta 2000-yilda kuchli chaqnash kuzatilgan edi. Shundan soʻng tizim qariyb chorak asr davomida qalin chang buluti ortiga yashirindi va uni kuzatish imkonsiz boʻlib qoldi. Faqat yaqin vaqtlarga kelibgina chang qatlami tarqala boshladi, bu esa Hubble, TESS va Yevropa janubiy observatoriyasining Very Large Telescope (VLT) kabi yirik qurilmalariga obʼyektni qayta oʻrganish imkonini berdi.

Yangi kuzatuvlar tizim haqiqatdan ham oq mitti va oʻta kamyob geliy yulduzidan iborat ekanini tasdiqladi. Biroq eng katta syurpriz tizimdan ulkan tezlikda otilib chiqayotgan zich gaz boʻlaklari boʻldi. Ixbt.com nashrining yozishicha, bunday hodisa shu paytgacha maʼlum boʻlgan birorta nova yulduzida kuzatilmagan.

Nomaʼlum kelib chiqish tarixi

Uorik universiteti tadqiqotchisi Jon Millsning taʼkidlashicha, ushbu «oʻqlar»ning kelib chiqishi hozircha jumboqligicha qolmoqda. Olimlarning taxminiga koʻra, ular portlashdan keyin shakllangan boʻlishi mumkin, ammo ularning bunday yuqori dinamikasi va zichligi fizik qonuniyatlar nuqtayi nazaridan qoʻshimcha oʻrganishni talab qiladi. Hozirda oq mitti yulduz oʻz sherigidan yana modda tortib olishni boshlagan, bu esa kelajakda yangi portlashlar sodir boʻlishidan dalolat beradi.

Ushbu kashfiyotning ahamiyati shundaki, geliy novalari Ia turidagi oʻta yangi (supernova) yulduzlar paydo boʻlishidan oldingi muhim bosqich boʻlishi mumkin. Astronomiyada «standart shamlar» deb ataladigan bunday obʼyektlar uzoq galaktikalargacha boʻlgan masofani oʻlchash va koinotning kengayish tezligini aniqlashda asosiy vosita boʻlib xizmat qiladi. V445 Puppis misolida olimlar koinot evolyutsiyasining eng murakkab jarayonlarini yaqindan oʻrganish imkoniga ega boʻlmoqdalar.