«Samarqand-2028» orbitaga yo‘l oladi: o‘zbek AI moduli bor...

O‘zbekiston kosmik texnologiyalar sohasida yangi amaliy bosqichga qadam qo‘ymoqda. Taqdim etilgan ma’lumotga ko‘ra, 5 avgust kuni Xitoyning Shandun provinsiyasi qirg‘oqlari yaqinidagi dengiz start platformasidan «Samarqand-2028» va «Lampung-1» giperspektral sun’iy yo‘ldoshlarini uchirish rejalashtirilgan.

Loyihaning O‘zbekiston uchun eng muhim jihati faqat sun’iy yo‘ldosh nomi bilan bog‘liq emas. «O‘zbekkosmos» mutaxassislari apparat bortida tasvirlarni orbitaning o‘zida tahlil qilishga mo‘ljallangan sun’iy intellekt modulini ishlab chiqishda ishtirok etdi. Agentlik buni o‘zbekistonlik mutaxassislarning sun’iy yo‘ldosh uchun AI modul yaratishdagi ilk ishtiroki sifatida baholagan.

Dengiz platformasidan ikki sun’iy yo‘ldosh uchiriladi

Rejaga ko‘ra, «Samarqand-2028» Indoneziyaning «Lampung-1» apparati bilan birga kosmosga olib chiqiladi. Uchirishni kosmik hisoblash texnologiyalari va sun’iy intellekt yechimlariga ixtisoslashgan Xitoyning STAR.VISION kompaniyasi amalga oshiradi.

«Lampung-1» loyihasi STAR.VISION, Shandundagi Sharqiy kosmodrom operatori va Indoneziyaning Lampung provinsiyasi hamkorligida ishlab chiqilgan. Uning asosiy vazifalari qishloq xo‘jaligi, dengiz hududlari, atrof-muhit va tabiiy resurslarni kuzatishdan iborat. Kompaniya loyihada bortdagi sun’iy intellekt va orbital hisoblash texnologiyalaridan foydalanilishini ham ma’lum qilgan.

Uchirish hali amalga oshmagani sabab sana va vaqt texnik tekshiruvlar, dengizdagi sharoit yoki ob-havo tufayli o‘zgarishi mumkin. Yakuniy natija raketa start olgani va apparatlar belgilangan orbitaga chiqarilgani rasman tasdiqlanganidan keyin ma’lum bo‘ladi.

«Samarqand-2028» qanday paydo bo‘ldi?

«Samarqand-2028» loyihasi «O‘zbekkosmos» agentligi va STAR.VISION o‘rtasida 2025 yilda imzolangan strategik memorandum natijasidir.

Hamkorlik sun’iy yo‘ldosh texnologiyalarini rivojlantirish, qo‘shma loyihalarni amalga oshirish, ilmiy-texnik integratsiyani kuchaytirish hamda universitetlar va texnologik kompaniyalarni jarayonga jalb qilishni nazarda tutadi.

Memorandum doirasida STAR.VISION o‘zining giperspektral apparatlaridan biriga «Samarqand-2028» nomini berishga rozi bo‘lgan. Shuningdek, tomonlar sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari asosida O‘zbekistonning paxta va bug‘doy maydonlari xaritalarini yaratish imkoniyatlarini ham o‘rganishga kelishgan.

Shu o‘rinda muhim aniqlik bor: «Samarqand-2028»ni O‘zbekistonning to‘liq milliy sun’iy yo‘ldoshi deb atash to‘g‘ri emas. Apparat STAR.VISION loyihasi hisoblanadi, O‘zbekiston esa unga nom berish, sun’iy intellekt modulini ishlab chiqishda ishtirok etish va olinadigan ma’lumotlardan foydalanish orqali hamkorlik qilmoqda.

Nega aynan «Samarqand-2028»?

Sun’iy yo‘ldosh nomi 2028 yilgi Xalqaro astronavtika kongressining Samarqand shahrida o‘tkazilishiga bag‘ishlangan.

O‘zbekiston poytaxt emas, aynan Samarqand nomzodini ilgari surib, Hindistonning Mumbay va Bahraynning Manama shaharlari bilan raqobatlashgan edi. Yakuniy taqdimotlar 2025 yilda Sidneyda o‘tkazilgan Xalqaro astronavtika kongressi doirasida bo‘lib o‘tdi.

Xalqaro astronavtika federatsiyasi Samarqand 2028 yilgi 79-Xalqaro astronavtika kongressi mezboni etib tanlanganini tasdiqlagan. Tashkilot bu tadbir har yili minglab kosmik agentliklar rahbarlari, olimlar, muhandislar, kompaniyalar va yosh mutaxassislarni bir joyga to‘plashini qayd etadi.

Shu ma’noda, «Samarqand-2028» — faqat texnik loyiha emas, balki O‘zbekistonning global kosmik hamjamiyatga kirib borishini ifodalovchi ramziy nom hamdir.

Giperspektral sun’iy yo‘ldosh nimani ko‘radi?

Oddiy optik kamera Yer yuzasini inson ko‘ziga yaqin bo‘lgan qizil, yashil va ko‘k ranglarda tasvirlaydi. Multispektral apparatlar esa bir nechta keng spektral diapazon orqali ko‘zga ko‘rinmaydigan qo‘shimcha ma’lumotlarni ham oladi.

Giperspektral sensor bu imkoniyatni yanada kengaytiradi. U har bir hududdan qaytgan yorug‘likni ko‘plab tor spektral kanallarga ajratib, modda yoki obyektning o‘ziga xos «spektral izi»ni aniqlaydi.

Masalan, inson ko‘ziga bir xil yashil ko‘ringan ikki o‘simlikdan biri sog‘lom, ikkinchisi esa suv, mineral yoki ozuqa moddalari yetishmasligidan zararlanayotgan bo‘lishi mumkin. Giperspektral tasvir bu farqni tashqi alomatlar yaqqol ko‘rina boshlashidan oldinroq aniqlash imkonini beradi.

STAR.VISION ma’lumotiga ko‘ra, bunday texnologiya:

• ekin turlarini ajratish va ularning holatini baholash;

• suv sifati va ifloslanishni kuzatish;

• o‘rmonlar va ekologik tizimlardagi o‘zgarishlarni aniqlash;

• tuproq hamda tog‘ jinslarining tarkibini tahlil qilish;

• mineral resurslarni izlash;

• shahar infratuzilmasi va yer qoplamini o‘rganish

kabi vazifalarda qo‘llanilishi mumkin.

Orbitadagi sun’iy intellekt nima beradi?

Odatiy Yerni kuzatish apparatlari katta hajmdagi xom tasvirlarni oladi va ularni yerdagi qabul stansiyasiga yuborishga harakat qiladi. Keyin ma’lumot serverlarda qayta ishlanib, tahlil uchun tayyorlanadi.

«Samarqand-2028» uchun tayyorlangan AI modul esa ma’lumotning bir qismini sun’iy yo‘ldosh bortining o‘zida tahlil qilishga mo‘ljallangan.

Amaliy jihatdan bu quyidagi imkoniyatlarni berishi mumkin:

Masalan, sun’iy intellekt bulut bilan qoplangan yoki sifatsiz kadrlarni ajratishi, muayyan ekin maydonlarini belgilashi yoxud ekologik o‘zgarish ehtimoli yuqori bo‘lgan hududlarni dastlabki tarzda saralashi mumkin.

Biroq modulning aniq algoritmlari, hisoblash quvvati va orbitada bajaradigan vazifalarining to‘liq ro‘yxati hozircha ochiq e’lon qilinmagan. Shu sabab uning real samaradorligi uchirishdan keyingi sinovlar orqali baholanadi.

Qishloq xo‘jaligida qanday o‘zgarish bo‘lishi mumkin?

O‘zbekiston sharoitida giperspektral ma’lumotlarning eng katta istiqbollaridan biri qishloq xo‘jaligi bilan bog‘liq.

Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari yordamida:

• paxta va bug‘doy ekilgan maydonlarni aniqlash;

• ekinlarning rivojlanish holatini kuzatish;

• suv tanqisligi alomatlarini erta payqash;

• kasallik yoki zararkunandalar ta’sirini baholash;

• sug‘orish va o‘g‘itlashni aniqroq rejalashtirish;

• hosildorlik bo‘yicha prognozlarni yaxshilash

imkoniyatlari kengayishi mumkin.

Biroq sun’iy yo‘ldosh tasviri fermer yoki agronomni to‘liq almashtirmaydi. Ishonchli natija uchun kosmik ma’lumotlar yerda olingan namuna, meteorologik ko‘rsatkichlar va dala kuzatuvlari bilan solishtirilishi lozim.

Ekologiya va resurslar nazoratida yangi vosita

Giperspektral kuzatuv suv havzalari, o‘rmonlar, cho‘llanish jarayoni va konchilik hududlaridagi o‘zgarishlarni ham o‘rganishga yordam beradi.

Masalan, texnologiya suv tarkibidagi ayrim o‘zgarishlarni, o‘simlik qoplamidagi stressni yoki tuproq xususiyatlaridagi farqlarni spektral belgilar orqali ajratishi mumkin. STAR.VISION giperspektral ma’lumotlardan ekologik monitoring, suv sifati, mineral qidiruvi va tabiiy ofatlar oqibatini baholashda foydalanish mumkinligini qayd etgan.

O‘zbekiston uchun bu Orolbo‘yi, suv taqchilligi, yer degradatsiyasi, o‘rmon va yaylovlar holati kabi yo‘nalishlarda qo‘shimcha ma’lumot manbaini yaratishi mumkin.

Uchirishdan keyin darhol ish boshlanadimi?

Raketa apparatni orbitaga olib chiqqani bilan missiyaning eng muhim bosqichi tugamaydi. Aksincha, sun’iy yo‘ldoshning ishga tushirish jarayoni shundan keyin boshlanadi.

Odatda mutaxassislar:

1. apparat bilan barqaror aloqa o‘rnatadi;

2. quyosh panellari va asosiy tizimlarni tekshiradi;

3. orbita parametrlarini aniqlaydi;

4. giperspektral kamerani sozlaydi;

5. AI modulini sinovdan o‘tkazadi;

6. dastlabki tasvirlarni yerdagi ma’lumotlar bilan solishtiradi.

Shundan keyingina ma’lumotlarni muntazam olish va amaliy sohalarda qo‘llash bosqichi boshlanadi. Shu bois uchirish muvaffaqiyatli o‘tgan taqdirda ham, «Samarqand-2028»dan foydalanish natijalari darhol emas, texnik sinovlardan keyin ko‘rinadi.

O‘zbekiston uchun asosiy natija nimada?

«Samarqand-2028»ni faqat kosmosga chiqarilayotgan nom sifatida baholash yetarli emas. Loyihaning strategik ahamiyati o‘zbekistonlik mutaxassislarni apparat bortida ishlaydigan texnologiyalarni yaratish jarayoniga jalb etganidadir.

Bu tajriba kelajakda:

• milliy sun’iy yo‘ldoshlar uchun dasturiy yechimlar ishlab chiqish;

• kosmik ma’lumotlarni mahalliy sharoitda qayta ishlash;

• universitetlar va muhandislarni amaliy loyihalarga jalb etish;

• Yerni masofadan zondlash bo‘yicha milliy kompetensiyani oshirish;

• 2028 yilgi Xalqaro astronavtika kongressi oldidan O‘zbekistonning nufuzini mustahkamlash

uchun zamin yaratishi mumkin.

5 avgustdagi rejalashtirilgan uchirish muvaffaqiyatli o‘tsa, «Samarqand-2028» nomi orbitada paydo bo‘ladi. Ammo missiyaning haqiqiy qiymati keyinroq — bortdagi o‘zbek AI moduli ishlashi va olingan ma’lumotlar mamlakatning amaliy muammolarini hal qilishga xizmat qila boshlaganda namoyon bo‘ladi.

Sizningcha, sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlaridan O‘zbekistonda birinchi navbatda qaysi sohada — qishloq xo‘jaligi, ekologiya yoki suv nazoratida foydalanish kerak? Fikringizni izohda qoldiring va maqolani tanishlaringizga Telegram yoki boshqa ijtimoiy tarmoqlarda ulashing!