Ажрашиш тартиби ўзгариши мумкин: айрим оилаларга ярашиш учун муддат берилмайди

Ўзбекистонда никоҳни бекор қилиш билан боғлиқ тартиб янада аниқлаштирилиши мумкин. Ҳукумат томонидан ишлаб чиқилган қонун лойиҳасида ажрашиш учун аниқ асослар мавжуд бўлган ҳолатларда эр-хотинга ярашиш учун муддат бермаслик таклиф этилмоқда.

Бу ўзгариш қабул қилинса, суд ҳар бир ажрашиш ишида автоматик равишда ярашиш муддатини белгилаш эмас, балки оиладаги вазият, низонинг сабаблари ва никоҳни сақлаб қолиш имкониятини инобатга олган ҳолда қарор қабул қилиши мумкин бўлади.

Энг муҳими, гап ажрашишни барча ҳолатларда тезлаштириш ҳақида эмас. Аниқ асослар мавжуд бўлган ва оилани сақлаб қолиш имконияти қолмаган вазиятлар учун алоҳида тартиб жорий этиш таклиф қилинмоқда.

Амалда ажрашиш жараёни қандай?

Ҳозирги қонунчиликка кўра, агар эр-хотиннинг вояга етмаган умумий фарзандлари бўлса ёки улардан бири ажрашишга рози бўлмаса, никоҳ, одатда, суд тартибида бекор қилинади.

Оила кодексининг 40-моддасида суд ишни кейинга қолдириб, эр-хотинга ярашиш учун олти ойгача муҳлат тайинлаши мумкинлиги белгиланган.

Бу норма оилани сақлаб қолиш имконияти бор ҳолатларда тарафларга қарорини қайта кўриб чиқиш учун вақт беришга қаратилган.

Бироқ ҳаётдаги барча оилавий низоларни бир хил баҳолаб бўлмайди.

Айрим ҳолатларда муносабатлар шу қадар жиддий бузилган бўлиши мумкинки, берилган қўшимча вақт вазиятни ўзгартирмайди.

Янги қонун лойиҳасида айнан шундай ҳолатларга алоҳида ёндашув таклиф этилмоқда.

Қайси ҳолатда муддат берилмаслиги мумкин?

Таклифнинг марказида ажрашиш учун аниқ асос мавжуд бўлган ҳолатлар турибди.

Яъни суд никоҳни сақлаб қолишнинг амалда имкони йўқлигини, оилавий муносабатлар жиддий бузилганини ва ишдаги ҳолатлар ажрашишни тақозо этаётганини аниқласа, ярашиш учун алоҳида муддат белгиламаслик имконияти пайдо бўлиши мумкин.

Бу ерда муҳим жиҳат бор: «муддат берилмайди» дегани «ажрашиш автоматик амалга оширилади» дегани эмас.

Никоҳни бекор қилиш масаласи барибир қонунчиликда белгиланган тартибда кўриб чиқилади ва суд иш ҳолатларига ҳуқуқий баҳо беради.

Амалда ҳам бир муҳим истисно мавжуд

Ажрашиш жараёнида зўравонликдан жабрланган шахсларни ҳимоя қилиш бўйича алоҳида норма аллақачон мавжуд.

Оила кодексига кўра, оилавий (маиший) зўравонликдан жабрланган шахснинг талабига биноан суд ярашиш учун муҳлат тайинламайди. Бу норма 2025 йилда қонунчиликка киритилган.

Демак, янги таклиф бутунлай янги механизм яратишдан кўра, никоҳни бекор қилишдаги ёндашувларни янада аниқлаштиришга қаратилган, деб қараш мумкин.

Нега бу масала муҳим?

Ярашиш учун берилган муддатнинг асосий мақсади — оилани асраб қолиш.

Суд амалиётида ҳам никоҳдан ажратиш масаласини кўришда оилани сақлаб қолиш имконияти бор-йўқлигига эътибор қаратилади. Болаларнинг борлиги, никоҳнинг давомийлиги, эр-хотин ўртасидаги муносабатлар ва келишмовчиликларнинг вақтинчалиги каби ҳолатлар аҳамият касб этиши мумкин.

Шу билан бирга, ярашиш имконияти амалда қолмаган оилалар учун ортиқча вақт талаб қилиниши ҳам алоҳида ҳуқуқий масала ҳисобланади.

Шу нуқтаи назардан, қонун лойиҳасидаги таклифнинг асосий ғояси — оилавий муносабатларни сақлаб қолишга имконият бор ҳолат билан никоҳ амалда барбод бўлган вазиятни бир хил тартибда кўрмаслик.

Ярашиш муддати бекор бўладими?

Ҳозирча бундай хулоса қилишга эрта.

Чунки гап қонун лойиҳаси ҳақида кетмоқда. Таклиф қабул қилиниб, тегишли тартибда кучга кирмагунча амалдаги қоидалар ўзгармайди.

Ҳозирги тартиб бўйича суд ярашиш учун олти ойгача муҳлат бериши мумкин.

Шунинг учун Ўзбекистонда ажрашишда ярашиш муддати бутунлай бекор қилинади» деган талқин тўлиқ тўғри эмас.

Гап, аввало, ажрашиш учун аниқ ва асосли ҳолатлар мавжуд бўлганда судга ярашиш муддатини тайинламаслик имкониятини бериш ҳақида бормоқда.

Оила ва ҳуқуқ ўртасидаги мувозанат

Бу ўзгаришнинг энг муҳим жиҳати ҳам шунда.

Бир томондан, давлат сиёсати оилани сақлаш ва никоҳларни асраб қолишга қаратилган. Иккинчи томондан эса, никоҳни давом эттиришнинг объектив имкони қолмаган вазиятларда шахсларни узоқ муддат ҳуқуқий ноаниқликда ушлаб турмаслик масаласи бор.

Шу сабабли янги таклиф жамоатчилик учун ҳам муҳим саволни кун тартибига олиб чиқмоқда:

Оилани сақлаб қолиш учун берилган вақт қачон имконият, қачон эса ортиқча тўсиққа айланади?

Қонун лойиҳаси айнан шу чегарани ҳуқуқий жиҳатдан аниқроқ белгилашни мақсад қилмоқда.

Қисқача:

Шундай қилиб, Ўзбекистонда ажрашиш тартибига оид муҳокама никоҳни бекор қилишни шунчаки «тезлаштириш» эмас, балки қайси ҳолатда оилани яраштиришга ҳаракат қилиш, қайси ҳолатда эса бу жараённи чўзмаслик кераклиги масаласи атрофида кечмоқда.

Агар таклиф қонун сифатида қабул қилинса, судларда ажрашиш ишларини кўриш амалиётида муҳим ўзгаришлар пайдо бўлиши мумкин.