Омонатлар фоизи 5 йиллик минимумга тушди: нималар ўзгарди?

Ўзбекистон банкларида аҳоли омонатлари бўйича даромадлилик сўнгги йиллардаги энг паст нуқталардан бирига тушди. Июнь ойи якунларига кўра, жисмоний шахсларнинг сўмдаги муддатли омонатлари бўйича ўртача тортилган ставка 19,2 фоизни ташкил этди.

Бу 2021 йил март ойидан бери қайд этилган энг паст кўрсаткичдир. Барча муддатли депозитлар бўйича умумий ставка 17,6 фоизга чиққан бўлса, юридик шахслар маблағлари учун ўртача даромадлилик 15,3 фоизни ташкил қилди.

Бироқ бу рақамлар банкларда энди 19,2 фоиздан юқори омонат қолмади, дегани эмас. Ўртача статистик ставка билан банкнинг рекламадаги энг юқори таклифи ўртасида жиддий фарқ бор.

Аҳоли омонатларида пасайиш тезлашди

Июнь ойида аҳоли омонатлари бўйича ўртача ставка бир ойда 0,5 фоиз бандига пасайди. Апрель ойида бу кўрсаткич ҳали 19,9 фоиз даражасида эди. Демак, икки ой ичида даромадлилик қарийб 0,7 фоиз бандига тушган.

Умумий муддатли депозитлар ставкаси эса июнь ойида 17,6 фоизни ташкил этиб, олдинги ойга нисбатан 0,5 фоиз бандига ошган. Бу бир қарашда зиддиятли кўриниши мумкин: умумий ставка ўсган, аҳоли омонатлари эса арзонлашган.

Сабаби умумий кўрсаткич таркибига жисмоний ва юридик шахсларнинг турли муддатларга жойлаштирган маблағлари киради. Банклар жалб қилган депозитлар ҳажми ва уларнинг муддати ўзгариши ўртача тортилган ставкага ҳам таъсир қилади.

Банклар нега юқори фоиз учун рақобатни пасайтирмоқда?

Фоизларнинг тушишини фақат битта омил билан изоҳлаш қийин. Бироқ банк тизимида депозитлар ҳажмининг тез ўсиши муҳим сабаблардан бири бўлиши мумкин.

Марказий банк маълумотларига кўра, тижорат банкларидаги жами депозитлар 2025 йил 1 июндаги 345,6 триллион сўмдан 2026 йил 1 июн ҳолатига 460,6 триллион сўмга етган. Бир йиллик ўсиш 33 фоиздан ошган. Узоқ муддатли депозитлар ҳажми ҳам 128 триллион сўмдан қарийб 168 триллион сўмга кўтарилган.

Банкларга аҳоли ва бизнесдан маблағлар барқарор кириб келаётганда, ҳар бир янги мижоз учун ўта юқори ставка таклиф қилиш эҳтиёжи камаяди. Бу — расмий изоҳ эмас, статистикадан келиб чиқадиган иқтисодий хулоса.

Бошқача айтганда, банклар аввал пул жалб қилиш учун фоизлар пойгасида қатнашган бўлса, ҳозир маблағ манбалари кўпайгани сабаб ставкаларни босқичма-босқич тушириш имконига эга бўлмоқда.

19,2 фоиз барча банклар учун ягона ставка эмас

Марказий банк эълон қиладиган кўрсаткич — банк тизими бўйича амалга оширилган депозит шартномаларининг ўртача тортилган ставкаси.

У қуйидаги омилларни бирлаштиради:

• турли банклардаги ставкалар;

• қисқа ва узоқ муддатли омонатлар;

• онлайн ва филиалда очилган депозитлар;

• катта ва кичик миқдордаги маблағлар;

• оддий ҳамда капитализацияли маҳсулотлар.

Шунинг учун бир банкда 18 фоизлик, бошқасида эса 21 фоиздан юқори омонат бўлиши мумкин, аммо уларнинг умумий ўртачаси 19,2 фоизни ташкил этади.

Июнь ойида банк таклифлари асосан 16–23 фоиз оралиғида бўлган. Июль охирида банк хизматлари ахборот порталида 21,3 фоиз базавий ставка ва муайян шартлар бажарилганда 23,5 фоизгача даромад кўрсатилган маҳсулотлар ҳам мавжуд эди. Шу сабаб «бозордаги максимал ставка 20 фоиз билан чекланди» деган хулоса барча омонатларга тааллуқли эмас.

100 миллион сўм омонатда фарқ қанча бўлади?

Оддий ҳисобда 100 миллион сўм бир йилга 19,2 фоиздан жойлаштирилса, ҳисобланган даромад 19,2 миллион сўмни ташкил этади.

Худди шу маблағ 21,3 фоизлик омонатга қўйилса, даромад 21,3 миллион сўмга етади. Икки таклиф ўртасидаги фарқ бир йилда 2,1 миллион сўм бўлади.

Аммо фақат фоиз рақамига қараб қарор қабул қилиш тўғри эмас. Юқори ставка қуйидаги чекловлар билан бирга келиши мумкин:

• пулни муддатидан олдин ечганда фоизнинг қайта ҳисобланиши;

• омонатни тўлдириш имконияти йўқлиги;

• қисман пул ечиш тақиқланиши;

• юқори ставка фақат онлайн очилганда амал қилиши;

• рекламадаги «гача» ставка фақат алоҳида шартларда берилиши.

Масалан, 23,5 фоиз деб кўрсатилган маҳсулотнинг базавий ставкаси 21,3 фоиз бўлиши мумкин. Мижоз эса шартномани ўқимасдан, энг катта рақамни кафолатланган даромад деб қабул қилиб қолиши эҳтимоли бор.

Фоизлар яна пасаядими?

Келгуси ойлардаги йўналиш инфляция, Марказий банкнинг асосий ставкаси, банклар ликвидлиги ва аҳолининг омонатга бўлган талабига боғлиқ бўлади.

Марказий банк раҳбарияти аввалроқ инфляция пасайгани сари депозитлар бўйича номинал ставкалар ҳам тушишини билдирган. Шу билан бирга, фоиз рақами камайса ҳам, инфляция ундан тезроқ пасайса, омонатнинг реал даромадлилиги юқори бўлиб қолиши мумкин.

Ҳозирги ўзгариш омонатлар жозибадорлигини бутунлай йўқотганини англатмайди. Аксинча, бозор фақат энг баланд фоиз учун курашдан қулай шартлар, мобиль бошқарув, капитализация ва маблағни эркин ечиш имконияти учун рақобатга ўтмоқда.

Энди энг яхши омонат энг катта рақам ёзилган маҳсулот эмас. Энг яхши омонат — ставкаси, муддати ва пулдан фойдаланиш шартлари мижознинг режасига мос келадиган таклифдир. Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқларда улашинг!