Коинот сири: Ўн йиллик сукунатдан сўнг нодир «Мовий кўз» пульсари уйғонди

Астрономлар ўн йиллар давомида «радио-сукунат» ҳолатида бўлган энг нодир нейтрон юлдузларидан бири — марказий ихчам объектдан (ККО) илк бор кучсиз радиотўлқинларни қайд этишга муваффақ бўлишди. Ушбу кашфиёт коинотдаги ўлик деб ҳисобланган юлдуз қолдиқлари аслида фаол бўлиши мумкинлигини кўрсатмоқда. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Хитой Фанлар академияси Миллий астрономик обсерваторияси ходими Жанг Леи бошчилигидаги халқаро жамоа Жанубий Африкадаги МеерКАТ радиотелескопи ёрдамида 1E 1207.4-5209 объекти импульсларини аниқлади. Ixbt.com маълумотига кўра, ушбу объект Сомон йўли галактикасида, Ердан тахминан 10 минг ёруғлик йили масофасида жойлашган бўлиб, у ўта янги юлдуз портлашидан кейин қолган қолдиқнинг марказида жойлашган.

«Мовий кўз»нинг кутилмаган фаоллиги

Мазкур нейтрон юлдузи ўзининг рентген нурланиши ва янги топилган радиотўлқинлари комбинацияси туфайли норасмий равишда «Мовий кўз» (Блуе Эе) номини олди. Олинган тасвирларда юлдузнинг ёрқин рентген нурланиши космик булут марказидаги мовий рангли кўз қорачиғини эслатади. МеерКАТ кузатувлари шуни кўрсатдики, объект ҳар 424 миллисекундда бир марта такрорланувчи жуда кучсиз импульсларни тарқатмоқда.

Олимларнинг фикрича, ушбу радио-сигналнинг пайдо бўлиши 2015-йилда содир бўлган «айланишдаги узилиш» (спин глитч) ҳодисаси билан боғлиқ бўлиши мумкин. Ўшанда нейтрон юлдузининг айланиш тезлиги қисқа муддатга кескин ошган эди. Бундай жараён юлдуз ичидаги ўта зич модданинг ҳаракати натижасида юзага келади ва у объектнинг магнит майдонини кучайтирган ёки унинг йўналишини ўзгартирган бўлиши мумкин.

Кашфиётнинг илмий аҳамияти

Ушбу топилма замонавий астрономия учун бир қанча муҳим хулосаларни тақдим этади:

• Ҳозиргача «ўлик» деб ҳисобланган кўплаб нейтрон юлдузлари аслида жуда кучсиз радио-пульсарлар бўлиши мумкин;
• Галактикамизда биз ҳали сезмаган, аммо фаол бўлган пульсарларнинг улкан популяцияси мавжудлиги эҳтимоли ортди;
• Бу ҳодиса СН 1987A каби машҳур ўта янги юлдуз қолдиқларида нега ҳали ҳам радио-сигналлар топилмаётганини тушунтириб бериши мумкин.

Нейтрон юлдузлари массив юлдузлар портлаганидан кейин уларнинг ядроси ўз гравитацияси остида сиқилиши натижасида ҳосил бўлади. Агар бундай объект кучли магнит майдонига эга бўлса, у пульсар деб аталади. Бироқ, марказий ихчам объектлар (ККО) узоқ вақт давомида радиотўлқин тарқатмайдиган сирли жисмлар бўлиб қолаётган эди.

Ҳозирда астрономлар «Мовий кўз»ни кузатишда давом этмоқдалар. Асосий савол шундан иборатки, ушбу кучсиз радио-сигнал доимийми ёки бу шунчаки 2015-йилдаги ички силкинишнинг вақтинчалик асоратими? Агар сигнал сақланиб қолса, дарсликлардаги нейтрон юлдузлари ҳақидаги бобларни қайта ёзишга тўғри келади.