Физиклар жуда кучли нейтино пайдо бўлишини бешинчи ўлчам билан изоҳламоқда

2023-йил феврал ойида Италиянинг Сицилия қирғоғи яқинида қурилаётган KM3NeT нейтрино телескопи фанга номаълум бўлган ўта юқори энергияли зарбани қайд этди. Ушбу нейтрино ўзидан олдин кузатилган шунга ўхшаш зарралардан нақд 35 баробар қувватлироқ чиққани астропҳйсикал ҳамжамиятда катта қизиқиш уйғотди. Уч йил давомида олимлар блазарлар ва космик нурлар тўқнашуви каби турли назарияларни кўриб чиқдилар, бироқ уларнинг ҳеч бири юзага келган саволларга тўлиқ жавоб бера олмади. Пҳйсикал Ревиев Д журналида чоп этилган янги илмий ишда Мюнхердаги Макс Планк физика институти олими Дитер Люст бошчилигидаги гуруҳ бу сирли заррача бошқа оламда эмас, балки бешинчи ўлчам ичидаги қора туйнук портлаши натижасида юзага келганини тахмин қилди. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

ixbt.com маълумотига кўра, гап илк коинотда Катта портлашдан сўнг дарҳол пайдо бўлган гипотетик объектлар — бирламчи қора туйнуклар ҳақида бормоқда. Стивен Хокинг назариясига кўра, улар аста-секин буғланиб, зарралар чиқаради. Астероид массасигача бўлган бундай туйнук бугунги кунгача сақланиб қолган ва унинг сўнгги чақнаши нейтрино оқимини келтириб чиқарган бўлиши мумкин. Бир йил аввал Массачусетс технология институти (МИТ) тадқиқотчилари Қуёшдан 2000 астрономик бирлик масофада жойлашган шундай объект KM3NeT қайд этган зарбани келтириб чиқариши мумкинлигини ҳисоблаб чиққан эдилар. Бироқ бошқа асбоблар фотонларни қайд этмагани бу версиянинг асосий камчилигига айланган эди.

Тирик қолган гипотетик бешинчи ўлчам сирлари

Ушбу зиддиятни ҳал қилиш учун Люст ва унинг ҳамкасблари қадимий назарияга қўшимча равишда «қоронғи ўлчам» концепциясини киритишди. Гарвард университети мутахассиси Кумрун Вафа илгари сурган ғояга кўра, бешинчи ўлчам қоронғи энергиянинг қўшимча эффекти бўлиб, ҳар бир фазо-вақт нуқтасида микрон ўлчамли айлана шаклида мавжуд. Уни кўриб бўлмайди, чунки тортишувдан ташқари барча ўзаро таъсирлар тўрт ўлчамли брана ичида чекланган. Агар портлаётган бирламчи қора туйнук айнан шу ўлчам ичида жойлашган бўлса, физик қонуниятларга кўра, ундан фақат нейтринолар чиқиб кета олади ва фотонлар ташқарига чиқмайди — бу эса амалда айнан шундай кузатилган.

Ушбу модел ўз навбатида космик торларнинг қулаши натижасида ҳосил бўлган қора туйнукларни назарда тутади. Торлар атрофидаги юқори зичлик қора туйнук пайдо бўлиши учун етарли шароит яратган. Бироқ скептик олимлар бешинчи ўлчамнинг мавжудлиги ҳали тўлиқ тўғрилиги исботланмаганини таъкидлашмоқда. Висконсин-Медисон университети космологи Ден Ҳупер тадқиқотчиларнинг даъволари жуда дадил эканини ва уларни ҳимоя қилиш қийинлигини қайд этди. Шунингдек, Жанубий қутбдаги анча йирикроқ ИсеКубе детектори охирги 15 йил ичида шундай юқори энергияли битта ҳам нейтринони қайд этмагани қўшимча саволларни туғдирмоқда.

Келажакдаги тадқиқотлар ва янги телескоплар

Олимларнинг фикрича, яқинлашиб келаётган коинотни ўрганиш лойиҳалари бу каби жумбоқларга аниқлик киритади. Хусусан, Гренландияда қурилаётган Радионейтрино обсерваторияси нейтриноларни оптик чақнашлар орқали эмас, балки радиочастоталар ёрдамида аниқлайди. Бу эса станциялар орасидаги масофани кенгайтириб, улкан энергияларни қамраб олиш имконини беради. Шунингдек, ИсеКубе иккинчи авлоди лойиҳаси 500 квадрат километр майдонда радиоантенна тармоғини ёйишни режалаштирмоқда. Ҳозирча KM3NeT қайд этган зарба учун космик нурлар ёки блазарлар каби бошқа ерга яқинроқ тушунтиришлар ҳам мавжуд бўлиб турибди, бироқ уларнинг бирортаси ҳам тўлиқ исботланмагани сабабли бешинчи ўлчамдаги қора туйнуклар гипотезаси илмий муҳокамада қолмоқда.