AQSH prezidenti Donald Tramp Eronni yadroviy dastur bo‘yicha kelishuv yuzasidan muzokaralarga shoshilishga chaqirib, «vaqt tugab borayotgani» haqida ogohlantirdi. Bu bayonot Fors ko‘rfazida AQSH harbiy kuchlari soni izchil ko‘payib borayotgan bir paytda yangradi.
Oq uy rahbari ijtimoiy tarmoqdagi xabarida Eron tomon «ulkan armada» tez sur’atda harakatlanayotganini, u katta kuch, g‘ayrat va qat’iyat bilan yo‘lga chiqqanini ta’kidladi. Trampning so‘zlariga ko‘ra, u Eron tezroq muzokaralar stoliga o‘tirib, «adolatli va teng huquqli bitim» tuzishini istaydi va bu kelishuvning asosiy sharti sifatida “yadro qurolisiz” formatni alohida urg‘uladi.
Eron esa an’anaviy pozitsiyasini saqlab kelmoqda: Tehron yadroviy dasturi faqat tinch maqsadlarga qaratilganini aytib, yadroviy qurol ishlab chiqish niyati borligini bir necha bor rad etgan. Shu bilan birga, Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Aroqchi diplomatiyani harbiy tahdidlar orqali yuritish samara bermasligini bildirib, agar muzokaralar real va aniq shaklga ega bo‘lishi kerak bo‘lsa, tahdidlar, ortiqcha talablar va mantiqsiz savollardan voz kechish lozimligini aytdi.
Trampning yana bir diqqat tortgan jihati — u Fors ko‘rfazidagi harbiy-dengiz kuchlari miqyosini Venesuelaga yuborilgan qo‘shinlar bilan qiyosladi. Uning ta’kidlashicha, hozirgi joylashuv Nikolas Maduroni qo‘lga olishdan oldin Venesuelaga yuborilgan kuchlardan ham ko‘proq. AQSH prezidenti bu kuchlar “o‘z missiyasini tezda, zarur bo‘lsa, kuch ishlatib bajarishga tayyor”, deb qo‘shimcha qildi.
Masalaning ildizi esa 2015 yilda imzolangan Eron yadroviy kelishuviga borib taqaladi. Qo‘shma keng qamrovli harakatlar rejasi (JCPOA) Eron va P5+1 guruhi — AQSH, Rossiya, Xitoy, Buyuk Britaniya, Fransiya va Germaniya — o‘rtasida Yevropa Ittifoqi vositachiligida tuzilgan edi. Undan ko‘zlangan maqsad sanksiyalarni bekor qilish evaziga Eron yadroviy dasturining faqat tinchlik xarakterini kafolatlashdan iborat bo‘lgan.
Biroq 2018 yilda Tramp ma’muriyati AQSHni kelishuvdan bir tomonlama chiqardi va bu hujjat Eronning raketa dasturi hamda mintaqadagi ta’sirini yetarlicha hisobga olmasligini aytdi. Shundan keyin Vashington Tehronga qarshi qattiq iqtisodiy sanksiyalarni qayta tikladi. Rasmiy jihatdan JCPOA hali ham mavjud bo‘lsa-da, amalda u to‘liq ishlamaydi, uni qayta jonlantirish bo‘yicha muzokaralar esa turli davrlarda turlicha natija bilan davom etib kelmoqda.
Vaziyatni yanada sezgir qilayotgan nuqta — 2025 yil yozida AQSH harbiy-havo kuchlari ittifoqchilar bilan birga Eron yadroviy dasturining uchta asosiy obyekti sanalgan Natanz, Fordo va Isfahondagilarga yirik zarbalar bergani haqidagi ma’lumotlardir. Javoban Eron Qo‘shma Shtatlarning Qatardagi harbiy bazasiga ballistik raketalar bilan zarba bergani aytilgan. Keyinroq kuch ishlatish to‘xtatilib, vaziyat ma’lum ma’noda barqarorlashgan, ammo umumiy fon hali ham murakkabligicha qolmoqda.
Xulosa shuki: tomonlar bir-birini bosim bilan tezlatishga uringan sari, kichik bir xatolik ham katta inqirozga aylanib ketishi mumkin. Shuning uchun keyingi oylardagi asosiy savol bitta — diplomatiya chindan ham ustun keladimi yoki yangi keskinliklar eshigi yana ochiladimi. Muhimi, muzokaralar haqiqiy, shaffof va aniq qoidalarga tayana olsa, mintaqa uchun xavf kamayadi — aks holda har bir bayonot yangi to‘lqin bo‘lib qaytishi ehtimoldan holi emas.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
