Yaqin Sharqdagi keskinlik endi faqat harbiy maydon bilan cheklanib qolmayapti — u global iqtisodiyotning eng nozik nuqtalaridan biriga ham yetib bordi. Reuters xabar qilishicha, Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusining harbiy-dengiz kuchlari radio orqali kemalarga Xo‘rmuz bo‘g‘ozini kesib o‘tish mumkin emasligi haqida signal bermoqda. Bu haqda Yevropa Ittifoqining “Aspides” harbiy-dengiz missiyasi vakili ma’lum qilgan. Biroq ayni paytda Eron bu ko‘rsatmani rasman tasdiqlagani yo‘q.
Shu jihat juda muhim: ya’ni hozircha gap rasmiy yopilish haqida emas, balki amalda kemalar harakatiga jiddiy bosim o‘tkazayotgan xavfli vaziyat haqida ketmoqda. Tehron esa avvaldanoq o‘ziga qarshi hujumlar yoki kuchli bosim bo‘lsa, Xo‘rmuz bo‘g‘ozini to‘sib qo‘yishi mumkinligi haqida bir necha bor ogohlantirib kelgan. Bugungi vaziyat esa o‘sha tahdidlar endi yanada real tus olayotganini ko‘rsatmoqda.
Xo‘rmuz bo‘g‘ozi — shunchaki oddiy dengiz yo‘li emas. Bu dunyo neft va gaz ta’minotining eng muhim tomirlaridan biri. Reuters ma’lumotiga ko‘ra, aynan shu yo‘lak orqali jahon neftining taxminan 20 foizi tashiladi. Shuningdek, Qatar suyultirilgan gazining katta qismi ham aynan shu hudud orqali o‘tadi. Saudiya Arabistoni, Eron, Iroq va BAA kabi yirik eksportchilar neftini tashqi bozorga asosan shu yo‘l orqali yetkazadi. Shunday ekan, bu yerdagi har qanday to‘siq butun dunyo bozoriga ta’sir qiladi.
Avvalroq Bloomberg ham bo‘g‘oz rasman ochiq qolgan bo‘lsa-da, tankerlar u yerdan o‘tishni sekinlashtirgani yoki umuman to‘xtatib turgani haqida yozgan edi. Bu holatni Reuters ham qo‘shimcha ravishda mustahkamladi: bir qator neft va gaz kompaniyalari, tanker egalari va treyderlar Xo‘rmuz orqali yuk tashishni vaqtincha to‘xtatgan. Ayrim LNG tankerlari esa bo‘g‘ozga yaqinlashib, sekinlashgan, orqaga qaytgan yoki to‘xtab qolgan. Demak, xavf hali nazariy emas — u amalda logistikaga ta’sir qila boshlagan.
Yaponiyaning yirik dengiz tashuvchisi Nippon Yusen KK o‘z kemalariga ushbu hududdan o‘tmaslik bo‘yicha ko‘rsatma bergani haqida xabarlar bor. Gretsiya esa o‘z bayrog‘i ostidagi kemalarni Fors ko‘rfazi, Xo‘rmuz bo‘g‘ozi va atrofdagi yuqori xatarli yo‘nalishlardan ehtiyot bo‘lishga chaqirdi. Bu esa xavfni endi faqat tahlilchilar emas, to‘g‘ridan to‘g‘ri bozor ishtirokchilari ham juda jiddiy qabul qilayotganini anglatadi.
Matnda keltirilgan Fars agentligi ma’lumotiga ko‘ra, tankerlar harakatini kuzatuvchi xalqaro tizim Xo‘rmuz atrofida ayrim tankerlar tezligi deyarli nolga tushganini ko‘rsatmoqda. Bu iddao Reuters orqali mustaqil tasdiqlanmagan bo‘lsa-da, Reuters’ning o‘zi ham hududda kemalar to‘planib qolayotgani va yirik portlar yaqinida navbatlar hosil bo‘layotgani haqida yozdi. Qisqasi, dengizdagi harakat odatdagidek emasligi aniq.
Eng katta xavotir esa energetika bozori bilan bog‘liq. Neft narxi Eronga qarshi zarbalar arafasidayoq ko‘tarilib, barrel uchun 73 dollar atrofiga chiqqan edi. Agar Xo‘rmuzdagi vaziyat yanada og‘irlashsa yoki bo‘g‘oz haqiqatdan ham amalda yopilib qolsa, tahlilchilar neft narxi 100 dollargacha chiqishi mumkinligini istisno qilmayapti. Bu esa yonilg‘i narxi, logistika, inflyatsiya va hatto turli mamlakatlardagi kundalik hayotgacha ta’sir qiladigan zanjirli oqibatlarga sabab bo‘lishi mumkin.
Qisqasi, Xo‘rmuz bo‘g‘ozi atrofidagi bugungi holat Yaqin Sharqdagi navbatdagi harbiy epizod emas. Bu — butun dunyo iqtisodiyoti diqqat bilan kuzatayotgan strategik inqiroz nuqtasi. Agar bu yo‘lakdagi bosim yanada kuchaysa, uning aks-sadosi neft birjalarida, tanker marshrutlarida va dunyo bozorlarida juda tez sezilishi mumkin.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
