Eron ko‘p hollarda Yaqin Sharq mintaqasining asosiy va ta’sirli davlatlaridan biri sifatida tilga olinadi. Biroq mamlakatning real imkoniyatlari qo‘shni davlatlar bilan solishtirilganda qanchalik kuchli yoki zaif ekani ko‘plab omillarga bog‘liq. Yangi tahlil va infografik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, Eron ayrim yo‘nalishlarda yetakchi bo‘lsa, boshqalarida jiddiy ravishda orqada qolmoqda.
Avvalo, aholi soniga to‘xtalsak, Eron bu borada mintaqadagi eng yirik davlatlardan biri hisoblanadi. Mamlakatda taxminan 93 milliondan ortiq aholi istiqomat qiladi va bu ko‘rsatkich ko‘plab qo‘shni davlatlardan ancha yuqori. Biroq aholi ko‘pligi har doim ham farovonlikni anglatmaydi. Aksincha, aholi jon boshiga daromad ko‘rsatkichlari Eronda nisbatan past bo‘lib qolmoqda.
Iqtisodiy jihatdan qaralganda, mamlakat yalpi ichki mahsuloti taxminan 356 milliard dollar atrofida baholanadi. Bu, albatta, katta raqam, ammo mintaqadagi Saudiya Arabistoni va Isroil kabi iqtisodiy jihatdan kuchli davlatlar bilan taqqoslanganda yetarli emas. Shu orqali iqtisodiy hajm va aholi farovonligi o‘rtasidagi tafovut yaqqol namoyon bo‘ladi.
Aholi jon boshiga YAIM ko‘rsatkichi 4000 dollardan sal ko‘proqni tashkil etadi. Bu esa kichik, ammo boy davlatlar — masalan, Qatar yoki Isroil bilan solishtirganda ishlab chiqarish samaradorligi ancha past ekanini anglatadi. Umuman olganda, bu Yaqin Sharq uchun xos holat: Fors ko‘rfazi davlatlari kichik aholiga ega bo‘lsa-da, yuqori daromad darajasi bilan ajralib turadi, yirik davlatlarda esa bu ko‘rsatkich nisbatan past bo‘ladi.
Energetika sohasida esa Eronning o‘rni ancha mustahkam. Mamlakat neft zaxiralari bo‘yicha dunyoda yetakchilardan biri hisoblanadi. Uning umumiy zahiralari taxminan 208 milliard barrelga teng, kunlik qazib olish hajmi esa 4,5–4,6 million barrel atrofida. Bu ko‘rsatkichlar Eronni Saudiya Arabistonidan keyingi muhim o‘yinchiga aylantiradi.
Shu bilan birga, xalqaro sanksiyalar mamlakat iqtisodiyotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Neft eksporti va xorijiy investitsiyalar cheklangani sababli, Eron bu sohada o‘z salohiyatini to‘liq namoyon eta olmayapti. Ayni paytda eksport qilinayotgan neftning katta qismi Xitoy bozoriga yo‘naltirilgan.
Harbiy salohiyatga kelsak, Eron mintaqadagi eng katta qurolli kuchlardan biriga ega. Qariyb 600 mingdan ziyod harbiy xizmatchi mamlakat xavfsizligini ta’minlashda ishtirok etadi. Bu ko‘rsatkich Saudiya Arabistoni armiyasidan ham ancha yuqori. Biroq harbiy byudjet masalasida vaziyat boshqacha: Eron yiliga taxminan 7–8 milliard dollar sarflaydi, bu esa raqobatchilarga nisbatan ancha kam.
Isroil esa texnologiyalar va zamonaviy qurol-yarog‘ sohasida ilg‘or davlat sifatida ko‘riladi. Shu bois, harbiy xarajatlar va innovatsiyalar nuqtayi nazaridan u Erondan ustun hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, Eron katta aholi, boy resurslar va yirik armiyaga ega bo‘lgan davlat sifatida mintaqada muhim o‘rin tutadi. Biroq iqtisodiy samaradorlik, aholi farovonligi va harbiy sarmoyalar bo‘yicha u ba’zi raqiblaridan ortda qolmoqda. Shuning uchun mamlakatning haqiqiy qudrati aynan uning ko‘lami va imkoniyatlari bilan cheklanib qolmay, tashqi omillar va ichki islohotlarga ham bevosita bog‘liq bo‘lib qolmoqda.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
