James Webb koinotdagi sirli «kichik qizil nuqtalar» tabiatini aniqladi

Koinotni oʻrganishda inqilob yasayotgan James Webb (JWST) kosmik teleskopi erta koinotdagi eng jumboqli obʼyektlardan biri — «kichik qizil nuqtalar» tabiatini tushunishda muhim qadam tashladi. Astronomlar uzoq galaktikalardagi ushbu ixcham va yorqin qizil manbalarning eng batafsil spektrini olishga muvaffaq boʻlishdi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, bu obʼyektlar aslida zich gaz qobigʻiga oʻralgan oʻta ogʻir qora tuynuklar boʻlishi mumkin. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Texas universiteti olimi Vasiliy Kokorev boshchiligidagi guruh GLIMPSE-17775 deb nomlangan obʼyektni chuqur tahlil qildi. Tadqiqot davomida James Webb teleskopi orqali 30 soatlik spektroskopik kuzatuvlar olib borildi. Gravitatsion linzalash effekti — yaqinroqdagi galaktikalar toʻdasining uzoqdagi obʼyekt nurini kuchaytirib berishi tufayli, bu maʼlumotlar samaradorlik jihatidan 80 soatlik kuzatuvga teng boʻldi.

«Qora tuynuk-yulduz» modeli

Olimlarning xulosasiga koʻra, GLIMPSE-17775 obʼyekti «qora tuynuk-yulduz» (black hole star yoki BH*) modeliga toʻliq mos keladi. Bu shuni anglatadiki, markazda oʻta ulkan qora tuynuk joylashgan boʻlib, u zich, qisman ionlashgan gaz qobigʻi bilan oʻralgan. Qora tuynuk oʻziga modda yutish (akkretsiya) jarayonida ajratib chiqargan ulkan energiya ushbu gaz qobigʻi tomonidan qayta nurlantiriladi va natijada bizga oʻziga xos qizil rangda koʻrinadi.

Spektral tahlillar davomida obʼyektdan vodorod, kislorod va geliy chiziqlari, shuningdek, 16 ta temir chizigʻidan iborat «temir oʻrmoni» aniqlandi. Bunday koʻrsatkichlar faqat juda kuchli yuqori energiyali nurlanish manbai mavjud boʻlgandagina yuzaga keladi. ixbt.com maʼlumotiga koʻra, bu holat qora tuynuk atrofidagi akkretsiya diskidan tarqalayotgan nurlanishning tashqi muhit bilan oʻzaro taʼsirini tasdiqlaydi.

GLIMPSE-17775 obʼyekti taxminan 1,8 milliard yil avvalgi, yaʼni Katta portlashdan keyingi ilk davrlarga tegishli. U Abell S1063 galaktikalar toʻdasi hududida joylashgan boʻlib, koinotning kengayishi tufayli uning nuri kuchli «qizil siljish»ga uchragan. Hubble teleskopi maʼlumotlari bilan solishtirilganda, obʼyekt atrofidagi ayrim zaif belgilar uning tarkibidagi yulduzlar populyatsiyasi bilan bogʻliqligi ham maʼlum boʻldi.

Koinot sirlari sari yangi qadam

Mazkur kashfiyot astronomiya fani uchun juda muhim, chunki u erta koinotda oʻta ogʻir qora tuynuklarning qanday shakllangani va rivojlanganini tushunishga yordam beradi. «Kichik qizil nuqtalar» ilgari shunchaki zich yulduzlar toʻdasi deb taxmin qilingan boʻlsa, endilikda ularning markazida faol yadro borligi haqidagi nazariya ustunlik qilmoqda.

Shunga qaramay, olimlar bu boradagi izlanishlarni davom ettirish zarurligini taʼkidlamoqda. James Webb teleskopi kelgusida yana oʻnlab shunday obʼyektlarni oʻrganishi rejalashtirilgan. Bu esa taklif etilgan «BH*» modelining barcha shunday qizil nuqtalar uchun umumiy qonuniyat ekanligini yoki GLIMPSE-17775 oʻziga xos istisno ekanligini aniqlash imkonini beradi.