AQSH yarim asrlik taqiqni bekor qilmoqda: Fuqaro aviatsiyasida tovushdan tez parvozlar davri

AQSH Federal aviatsiya boshqarmasi (FAA) fuqaro aviatsiyasi tarixida keskin burilish yasashi kutilayotgan yangi qoidalar loyihasini eʼlon qildi. Mazkur hujjat yarim asrdan ortiq vaqt davomida amal qilib kelgan, yaʼni quruqlik ustidan tovushdan tez uchishni taqiqlovchi cheklovni qayta koʻrib chiqishni nazarda tutadi. Bu qadam aviatsiya sanoatida yangi avlod laynerlarining paydo boʻlishiga va qitʼalararo sayohat vaqtini sezilarli darajada qisqartirishga yoʻl ochishi mumkin. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Hozirgi vaqtda amalda boʻlgan taqiq 1970-yillarda tovushdan tez uchuvchi samolyotlar yaratadigan kuchli zarba toʻlqinlari (sonic boom) tufayli joriy etilgan edi. Yangi taklif etilayotgan meʼyor esa parvozlarni butunlay taqiqlash oʻrniga, yer yuzasiga yetib keladigan tovush bosimi darajasini cheklashga asoslanadi. ixbt.com maʼlumotiga koʻra, agar samolyot yaratadigan ortiqcha bosim 5,3 Pa (0,11 funt/kv. fut) miqdoridan oshmasa, unga AQSH hududi ustidan tovush toʻsigʻini bosib oʻtishga ruxsat berilishi mumkin.

Texnologik cheklovlar va Concorde merosi

Taqqoslash uchun, afsonaviy Concorde layneri 2 Max tezlikda va 15,8 km balandlikda uchganda, yer yuzasida 1,94 funt/kv. fut bosim hosil qilgan. Bu yangi taklif etilayotgan limitdan qariyb 18 baravar yuqori koʻrsatkichdir. Aynan shu sababli ham Concorde oʻzining tovushdan tez parvozlarini faqat okeanlar ustida amalga oshirishga majbur boʻlgan. Hatto koinotdan qaytayotgan Space Shuttle apparatlari ham 1,25 funt/kv. fut atrofida bosim hosil qilishi hisobga olinsa, yangi normativ naqadar qatʼiy ekanini tushunish mumkin.

Yangi qoidalar doirasida ishlab chiqaruvchilar ikki xil usuldan foydalanishlari mumkin boʻladi. Birinchisi — "Mach cutoff" rejimi boʻlib, bunda atmosferaning oʻziga xos xususiyatlari zarba toʻlqinini yerga yetib bormasdan tarqalib ketishiga xizmat qiladi. Ikkinchisi esa "low-boom" texnologiyasi asosida qurilgan yangi avlod samolyotlarini qoʻllashdir. Bu turdagi havo kemalari zarba toʻlqinini maksimal darajada pasaytirish uchun maxsus aerodinamik shaklga ega boʻladi.

Yangi avlod laynerlari: Boom Supersonic va NASA loyihalari

Hozirda Boom Supersonic kompaniyasi ushbu yoʻnalishda yetakchilik qilmoqda. Fevral oyida kompaniyaning XB-1 eksperimental samolyoti 1,12 Max tezlikda parvoz qilib, yer yuzasidagi datchiklarda hech qanday tovush zarbasini qayd etmadi. Kompaniya mutaxassislarining hisob-kitoblariga koʻra, kelajakdagi Overture yoʻlovchi layneri 1,3 Max tezlikda "shovqinsiz" uchish rejimi orqali transkontinental reyslar vaqtini kamida bir yarim soatga qisqartira oladi.

Shuningdek, NASA agentligi Lockheed Martin bilan hamkorlikda Quesst dasturini amalga oshirmoqda. Ushbu loyiha doirasida yaratilgan X-59 samolyoti oʻzining oʻta uzun burun qismi bilan anʼanaviy qattiq zarbani yumshoq "tirsillash" ovoziga aylantirishga moʻljallangan. Iyun oyida tovush toʻsigʻini muvaffaqiyatli bosib oʻtgan ushbu apparat yaqin vaqt ichida AQSHning turli hududlari uzra sinov parvozlarini davom ettiradi.

Garchi texnologik yutuqlar yaqqol koʻzga tashlanayotgan boʻlsa-da, seriyali tovushdan tez uchuvchi laynerlar paydo boʻlishi uchun hali ancha yillar kerak boʻladi. AQSHda yangi turdagi fuqaro samolyotini sertifikatlash jarayoni odatda 5 yildan 9 yilgacha vaqt oladi, butun boshli platformani ishlab chiqish esa oʻn yillikdan koʻproq muddatni talab etishi mumkin. Shunga qaramay, yirik aviashirkatlar allaqachon navbatga turishgan: United Airlines 15 ta, American Airlines esa 20 ta Overture samolyotiga oldindan buyurtma berib boʻlgan.