Koinot chiqindilari: sunʼiy yoʻldoshlar kritik chegaraga yetmoqda

Yer orbitasiga chiqarilgan sunʼiy yoʻldoshlar soni xavotirli darajaga yetib bormoqda va yaqin kelajakda bu holat nazorat qilib boʻlmaydigan kosmik chiqindilar koʻchkisini keltirib chiqarishi mumkin. Ixbt.com maʼlumotiga koʻra, hozirning oʻzida 30 000 ga yaqin apparat orbitaga chiqarilgan boʻlib, regulyatorlar yana 1 milliondan ortiq qurilmani joylashtirish boʻyicha arizalarni qabul qilib olgan. Bu haqda Ixbt.com xabar beradi.

Birmingem universiteti olimi Xyu Lyuis oʻtkazgan yangi ilmiy tahlil shuni koʻrsatadiki, sunʼiy yoʻldosh guruhlarining oʻziga xos kritik oʻlchami mavjud. Ushbu chegara kesib oʻtilgach, orbital toʻqnashuvlar oʻz-oʻzidan koʻpayib boruvchi va oldini olib boʻlmaydigan qoldiqlar oqimini ishga tushiradi. Agar joriy rejalashtirilgan loyihalar toʻliq amalga oshirilsa, umumiy apparatlar soni 1,7 millionga yaqinlashishi kutilmoqda.

Kaskad effekti va xavfsizlik muammolari

Mazkur muammirning asosiy sababi kaskad effektiga borib taqaladi. Bunda ikkita sunʼiy yoʻldoshning toʻqnashuvi minglab mayda boʻlaklarni hosil qiladi va ularning har biri keyingi apparatni yoʻq qilib, yanada koʻproq chiqindilarni keltirib chiqarishga qodir. Mutaxassisning taʼkidlashicha, amaldagi xavfsizlik baholashlari odatda faqat alohida kosmik apparatlar xavfini koʻrib chiqadi va butun boshli guruhlarning birgalikdagi xatti-harakatlarini hisobga olmaydi.

Xyu Lyuis maxsus matematik model ishlab chiqib, uning yordamida sunʼiy yoʻldoshlar va qoldiqlarning muayyan hududlardan oʻtish chastotasini hisoblab chiqdi. Model, shuningdek, apparatlarning toʻqnashuvlardan qochish qobiliyati hamda ularning foydalanish muddati tugagandan keyin orbitadan chiqib ketish tezligini ham inobatga olgan. Olim hozirda orbitada mavjud boʻlgan va rejalashtirilish bosqichida boʻlgan 16 ta yirik sunʼiy yoʻldosh guruhini baholadi.

Olingan natijalar va xatarlarni kamaytirish yoʻllari

Tadqiqot natijalariga koʻra, oʻrganilgan guruhlarning 6 tasi chiqindilar cheklanmagan tarzda oʻsishni boshlaydigan kritik chegaradan allaqachon oshib ketgan. Bu guruhlar orasida AQSh va Xitoyning yirik loyihalari ham borligi aniqlandi. Yana 3 ta guruh esa chiqindilar toʻplanib boradigan, biroq jarayon hali nazorat qilib boʻlmaydigan koʻchkiga aylanmagan turgʻunsiz zonaga tushgan.

Kritik chegara faqatgina apparatlar soniga bogʻliq emas. Masalan, orbitalarning oʻziga xos joylashuvi tufayli atigi bir necha yuzta sunʼiy yoʻldoshga ega boʻlgan guruh ham beqarorlik keltirib chiqarishi mumkinligi maʼlum boʻldi. Baʼzi kichik guruhlarda esa manevr qilish uchun motorlarning yoʻqligi vaziyatni yanada ogʻirlashtirgan.

Olimning hisob-kitoblariga koʻra, konstruksiyaga kiritiladigan nisbatan oddiy oʻzgarishlar orqali xatarlarni sezilarli darajada kamaytirish mumkin. Jumladan, apparatlarning aerodinamik qarshiligini oshirish orqali ularning ish tugagach tezroq orbitadan tushishini taʼminlash yoki xizmat muddatini uzaytirish evaziga yangi almashtirishlar sonini qisqartirish shular jumlasidandir.