O‘zbekistonda oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligi, fitosanitariya va veterinariya sohalarida boshqaruv hamda nazorat tizimini tubdan takomillashtirishga qaratilgan muhim prezident farmoni qabul qilindi. Ushbu hujjat mamlakatda “daladan dasturxongacha” bo‘lgan jarayonni yanada tartibli, shaffof va xalqaro standartlarga mos holda yo‘lga qo‘yishni nazarda tutadi.
Farmonning asosiy maqsadlaridan biri — sohaga mas’ul idoralar faoliyatidagi bir-birini takrorlovchi vazifalarni maqbullashtirish va yagona davlat boshqaruvi tizimini shakllantirishdir. Ya’ni, oziq-ovqat xavfsizligi, veterinariya, fitosanitariya va karantin nazoratida mas’uliyat aniq belgilanadi, ortiqcha byurokratiya kamaytiriladi, qaror qabul qilish jarayoni esa soddalashtiriladi.
Yangi tizim “daladan dasturxongacha” tamoyili asosida ishlaydi. Bu degani, mahsulot yetishtirilayotgan paytdan boshlab, uni saqlash, tashish, qayta ishlash, sotish va iste’molchiga yetib borishigacha bo‘lgan butun zanjir xavf tahlili asosida nazorat qilinadi. Bunday yondashuv faqat muammo sodir bo‘lgandan keyin chora ko‘rish emas, balki xavflarni oldindan aniqlash va ularning oldini olishga xizmat qiladi.
Farmonda amaldagi sanitariya qoidalarini xalqaro talablarga moslashtirish ham belgilangan. Xususan, me’yorlar Alimentarius kodeksi standartlari, Butunjahon hayvonlar sog‘lig‘ini himoya qilish tashkiloti, shuningdek, O‘simliklar karantini va himoyasi bo‘yicha xalqaro konvensiya talablariga muvofiqlashtiriladi. Bu esa O‘zbekiston mahsulotlarining xalqaro bozorlarda raqobatbardoshligini oshirish uchun muhim qadam hisoblanadi.
Hujjatga muvofiq, O‘simliklar karantini va himoyasi agentligi hamda Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish qo‘mitasi negizida Oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligi qo‘mitasi tashkil etiladi. Shu bilan birga, Qishloq xo‘jaligi vazirligi huzurida Chorvachilik va yaylov xo‘jaligini rivojlantirish agentligi ham faoliyat boshlaydi. Bu o‘zgarishlar sohada mas’uliyatni bir markazga jamlash va nazorat sifatini oshirishga qaratilgan.
2027 yil 1 yanvardan boshlab oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligini ta’minlash sohasidagi ayrim funksiyalar bosqichma-bosqich xususiy sektorga o‘tkaziladi. Bu orqali davlat nazorati samaradorligini saqlagan holda, xususiy sektor imkoniyatlaridan kengroq foydalanish rejalashtirilmoqda. Boshqacha aytganda, tizimda davlat ham, biznes ham o‘z o‘rnida ishlaydigan yangi model shakllanadi.
Shuningdek, Qo‘mita huzurida Oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligi instituti tashkil etiladi. Bu institut ilmiy tahlil, kadrlar tayyorlash, standartlarni takomillashtirish va xavflarni baholashda muhim markazga aylanishi mumkin.
Farmonning tadbirkorlar uchun ham muhim jihatlari bor. Qarorga muvofiq, ko‘rik uchun yo‘naltiriladigan omborlarda yuklarni saqlash xarajatlari 60 milliard so‘mgacha qisqartiriladi. Bu biznes vakillari uchun sezilarli yengillik bo‘ladi. Chunki ortiqcha kutish, ombor xarajatlari va hujjatbozlik har bir tadbirkor uchun vaqt va pul degani.
Olib kirilayotgan fitosanitar xavf darajasi o‘rta bo‘lgan tovarlar nazoratiga sarflanadigan vaqt ham qisqartiriladi. Avval bu jarayon o‘rtacha 3 ish kunini tashkil etgan bo‘lsa, endi 1 ish kunigacha kamaytirilishi belgilanmoqda. Bu import jarayonlarini tezlashtirish, mahsulot aylanmasini jonlantirish va bozordagi ta’minot barqarorligini ta’minlashga yordam beradi.
2026 yil 1 avgustdan karantindagi mahsulotlar fitosanitariya nazoratini amalga oshirishda xavflarni boshqarishga asoslangan avtomatlashtirilgan tanlab olish mexanizmi joriy etiladi. Bu yerda inson omili kamayadi, tizim esa xavf darajasiga qarab qaysi yuk chuqurroq tekshirilishi kerakligini avtomatik belgilaydi.
Xavflarni boshqarish tizimi “E-Fitouz” elektron portalida shakllantiriladi va Bojxona qo‘mitasining “Yagona darcha” axborot tizimi bilan integratsiya qilinadi. Bu raqamlashtirish jarayoni fitosanitariya nazoratini tezkor, ochiq va qulay qilishga xizmat qiladi. Qog‘ozbozlik kamayadi, ma’lumotlar esa yagona elektron maydonda yuritiladi.
2026 yil avgustdan boshlab sinov tariqasida meva-sabzavotlarga ixtisoslashgan ayrim tumanlarda mahsulotlarni yetishtirishdan eksportgacha fitosanitar nazoratni amalga oshirishda jamoatchi inspektor faoliyati ham yo‘lga qo‘yiladi. Bu mahalliy darajada nazoratni kuchaytirish va eksportga chiqadigan mahsulotlar sifatini ertaroq bosqichdan ta’minlash imkonini beradi.
Yana bir muhim yangilik — 2029 yil 1 yanvardan meva-sabzavot mahsulotlari eksporti faqat agrologistika markazlari orqali amalga oshiriladi. Bu tartib mahsulotlarni saralash, saqlash, qadoqlash, sertifikatlash va eksportga tayyorlash jarayonlarini yagona standart asosida tashkil etishga qaratilgan.
Qisqasi, mazkur farmon oziq-ovqat xavfsizligi sohasida katta tizimli o‘zgarishlarni boshlab beradi. Endi nazorat ko‘proq xavf tahlili, raqamlashtirish va xalqaro standartlarga asoslanadi. Bu esa iste’molchi uchun xavfsiz mahsulot, tadbirkor uchun tezroq jarayon, eksportchi uchun esa ishonchliroq bozor degani. Yo‘nalish to‘g‘ri: kamroq qog‘oz, ko‘proq sifat va aniq mas’uliyat.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
