Қонун Конституцияга зид бўлса, суд иши тўхтайди — янги тартиб

Ўзбекистон суд тизимида фуқаролар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга жиддий таъсир қилиши мумкин бўлган янги механизм жорий этилиши кутилмоқда. Агар муайян ишни кўраётган суд қўлланилиши лозим бўлган қонун Конституцияга мослигига шубҳа қилса, ишни одатдагидек давом эттириш ўрнига масалани Конституциявий судга олиб чиқиш ва иш юритишни вақтинча тўхтатиш имкони пайдо бўлади.

Яна бир муҳим янгилик бор: агар Конституциявий суд аввал муайян ишда қўлланилган қонунни Конституцияга зид деб топса, ўша қонун асосида чиқарилган суд ҳужжатини қайта кўриб чиқиш учун алоҳида процессуал асос яратилади. Қонун лойиҳаси Қонунчилик палатасида биринчи ўқишда қабул қилинди, демак, янги тартиб ҳали кучга кирган қонун эмас.

Судда Конституцияга зид қонун масаласи чиқса, нима бўлади?

Лойиҳанинг энг муҳим қисми суд жараёнининг ўзига тааллуқли.

Агар муайян ишда қўлланилиши керак бўлган қонуннинг Конституцияга мувофиқлиги масаласи юзага келса, суд ташаббуси асосида Олий суд Конституциявий судга мурожаат киритиши мумкин. Бундай мурожаат киритилганида тегишли иш юритувини тўхтатиб туриш назарда тутилмоқда.

Содда қилиб айтганда, сценарий қуйидагича бўлиши мумкин:

судда иш кўриляпти → қонуннинг Конституцияга мослиги бўйича масала пайдо бўлди → Олий суд орқали Конституциявий судга мурожаат қилинди → асосий иш вақтинча тўхтатилди → Конституциявий суднинг хулосасидан кейин жараён давом этади.

Бу механизмнинг аҳамияти шундаки, Конституцияга мувофиқлиги баҳсли бўлган қонун асосида якуний қарор чиқариб юбориш хавфи камаяди.

Аслида Конституция бундай мурожаат ҳуқуқини аллақачон берган

Бу ерда муҳим фарқ бор: Конституциявий судга мурожаат қилиш имкониятининг ўзи янги эмас.

Ўзбекистон Конституциясининг 133-моддасига кўра, Конституциявий суд Олий суднинг муайян ишда қўлланилиши лозим бўлган норматив-ҳуқуқий ҳужжатнинг Конституцияга мувофиқлиги ҳақида судлар ташаббуси билан киритган мурожаатини кўриб чиқади.

Шунингдек, фуқаро ёки юридик шахс ҳам суд орқали ҳимоя қилишнинг бошқа барча воситаларидан фойдаланиб бўлгач, тугалланган муайян ишда ўзига нисбатан қўлланилган қонуннинг Конституцияга мувофиқлигини текшириш учун Конституциявий судга шикоят билан мурожаат қилиши мумкин.

Янги лойиҳанинг асосий вазифаси ана шу конституциявий ҳуқуқлар ишлаганда суд иши билан нима бўлиши кераклигини аниқ процессуал механизмга солишдан иборат.

Энг катта янгилик: қарор чиққан бўлса ҳам иш қайта кўрилиши мумкин

Фуқаро учун энг муҳим нуқталардан бири шу ерда.

Тасаввур қилинг: суд ишни кўриб бўлган, қарор қонуний кучга кирган. Кейин эса Конституциявий суд ўша ишда қўлланилган қонун Конституцияга мувофиқ эмас, деган хулосага келди.

Амалдаги бўшлиқлардан бири — бундай вазиятда аввалги суд ҳужжатининг кейинги тақдири қандай бўлишини процессуал жиҳатдан аниқ белгилаш масаласи.

Янги қонун лойиҳаси Конституциявий суд муайян ишда қўлланилган қонунни Конституцияга мувофиқ эмас деб топса, суд ҳужжатини қайта кўриб чиқиш учун мустақил процессуал асос белгилашни назарда тутади. Шунингдек, Конституциявий суд қарори асосида ишни қайта кўриш ва тўхтатилган иш юритишни қайта бошлаш тартиби аниқлаштирилади.

Бу амалиётда жуда катта фарқ қилиши мумкин: Конституцияга зид норма аниқлангач, масала фақат келажакдаги ишлар учун эмас, ўша қонундан зарар кўрган муайян иш учун ҳам аҳамият касб этади.

Фуқаро учун бу нима беради?

Механизм қабул қилинса, Конституциянинг устуворлиги суд амалиётида янада тўғридан-тўғри ишлаши кутилмоқда.

Масалан, фуқаролик, иқтисодий, маъмурий ёки жиноят ишларида ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган қонун нормасининг Конституцияга мувофиқлиги шубҳа остига тушса, суд бу масалани эътиборсиз қолдириб, шошилинч якуний қарор чиқариши шарт бўлмайди.

Парламентнинг расмий ахборотида депутатлар янги механизм суд амалиётида ҳуқуқий аниқликни кучайтириши, бузилган конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларни тиклаш имкониятини кенгайтириши ҳамда ортиқча бюрократик тўсиқларни камайтиришини таъкидлаган.

Оддий суд қонунни ўзи бекор қиладими?

Йўқ. Таклиф этилаётган механизмни шу тарзда тушуниш нотўғри бўлади.

Конституцияга кўра, қонунлар ва бошқа белгиланган ҳужжатларнинг Конституцияга мувофиқлигини аниқлаш Конституциявий суд ваколатига киради. Оддий судда шубҳа пайдо бўлса, масала белгиланган тартибда Олий суд орқали Конституциявий судга олиб чиқилади.

Яъни судья «бу қонун Конституцияга зид» деб уни ўзича бекор қилмайди. Масаланинг конституциявийлиги махсус суд — Конституциявий суд томонидан ҳал қилинади.

Лекин янги қоида ҳали амалга кирмаган

Бу жиҳат айниқса муҳим.

Қонунчилик палатаси мазкур қонун лойиҳасини биринчи ўқишда қабул қилди. Олдинда лойиҳани кейинги ўқишларда кўриб чиқиш, парламентдаги кейинги қонунчилик жараёнлари ва қонунни расмий қабул қилиш босқичлари бор.

Шу сабаб ҳозирдан «судлар барча шундай ишларни тўхтата бошлади» деб айтишга асос йўқ. Ҳозирча гап қабул қилиниши таклиф этилаётган процессуал механизм ҳақида кетмоқда.

Асосий ўзгариш битта жумлада

Янги тизимнинг мантиғини жуда содда ифодалаш мумкин:

Конституцияга зид бўлиши мумкин бўлган қонун асосида ишни шошиб якунлаш эмас, аввал унинг конституциявийлигини ҳал қилиш; агар нотўғри норма асосида қарор чиқарилган бўлса, адолатни қайта тиклаш учун йўл очиш.

Агар лойиҳа шу мазмунда қонунга айланса, Конституциянинг «энг олий юридик кучга эга» деган тамойили оддий фуқаронинг конкрет суд ишида ҳам анча сезиларли механизмга эга бўлади. Конституциянинг ўзи фуқаролар ва юридик шахсларга тугалланган ишда қўлланилган қонун конституциявийлигини баҳолатиш ҳуқуқини кафолатлаган.

Фикрингизни изоҳда қолдиринг ва мақолани танишларингизга Telegram ёки бошқа ижтимоий тармоқлар орқали улашинг.