Кўп йиллардан бери давом этаётган геосиёсий кескинлик ва қуролли тўқнашувлардан сўнг, ниҳоят, Яқин Шарқ заминида узоқ кутилган тинчлик шабадаси эса бошлади. Бир неча ҳафтадан буён Эрон ва АҚШ раҳбарияти ўртасидаги халқаро воситачилар уруш ҳаракатларига бутунлай чек қўйиши мумкин бўлган дастлабки тинчлик келишувини пухта ишлаб чиқиш устида қизғин иш олиб бормоқда.
Гарчи шу вақтгача томонларнинг бир-бирини вақтни чўзиш ва шартларни нотўғри талқин қилишда айблаши оқибатида уринишлар бир неча бор барбод бўлган эса-да, айни пайтда вазият ижобий томонга ўзгарган. Дипломатларнинг таъкидлашича, тортишувларнинг чўзилиши ҳар икки томонни асабийлаштириб, тўқнашувларнинг кўпайишига сабаб бўлаётган эди. Бироқ ҳозирда Оқ уй ва Теҳрон розилигини олишга жуда яқин бўлган янги ўзаро англашув меморандуми лойиҳаси қизғин муҳокама қилинмоқда.
Дунёга машҳур «Нью-Йорк Таймс» (The New York Times) нашри ушбу тарихий ҳужжатнинг биз интиқлик билан кутган, минтақага барқарорлик олиб келувчи энг муҳим ва ёқимли тафсилотларини очиқлади.
Қуроллар сукут сақлайди: 60 кунлик умидбахш сулҳ
Муҳокама қилинаётган меморандум лойиҳаси Вашингтон ва Теҳрон ўртасида ўзаро ҳужум қилмаслик тўғрисидаги пакт шартларини қатъий белгилаб беради. Энг қувонарлиси, ушбу келишув кенг қамровли минтақавий хусусиятга эга бўлиб, Ливан ҳудудидаги қонли жангларни тўхтатишни ҳам ўз ичига олади. Маълумки, у ерда расман ўт очишни тўхтатиш режими эълон қилинган бўлса-да, Исроил ва «Ҳизбуллоҳ» кучлари сулҳни мунтазам бузиб келаётган эди.
Манбаларнинг билдиришича, мазкур бошланғич келишув дастлаб 60 кунлик муддатга ҳарбий ҳаракатларни бутунлай тўхтатишни назарда тутади. Мана шу икки ойлик муддат томонларга ҳеч қандай босимларсиз, тинч муҳитда катта тинчлик шартномаси устида ишлаш имконини беради ва бу муддатни яна узайтириш имконияти сақланиб қолади. Мазкур музокаралар Покистон ва Қатар давлатларининг фаол воситачилигида олиб борилмоқда.
Ҳўрмуз бўғози тижорат кемалари учун қайта очилади
Февраль ойида бошланган ҳарбий тўқнашувлардан сўнг Эрон томони жаҳон иқтисодиётининг бош томири ҳисобланган Ҳўрмуз бўғозини ёпиб қўйган эди. Бунга жавобан АҚШ денгиз армияси Кўрфаздаги энергетика объектларига блокада жорий этганди. Эслатиб ўтамиз, урушдан аввал дунёдаги жами нефть ва газ маҳсулотларининг қарийб бешдан бир қисми айнан шу бўғоз орқали ташилган.
Янги тинчлик режасига кўра, ушбу стратегик сув йўли зудлик билан халқаро кемалар учун қайта очилади. АҚШ ўзининг денгиз блокадасини Эрон томонидан бўғозни миналардан тозалаш жараёнига қараб босқичма-босқич юмшатиб боради. Теҳрон денгиз қатновини 30 кун ичида урушдан олдинги хавфсиз даражага қайтаришга розилик берган. Президент Доналд Трамп ушбу халқаро сув йўли якунда ҳеч қандай бож ва қўшимча тўловларсиз барча учун очиқ қолиши кераклигини қатъий таъкидлади.
Эрон иқтисодиёти учун 300 миллиард долларлик инвестиция жамғармаси
Ҳужжатдаги энг ҳайратланарли ва халқаро ҳамжамият учун кутилмаган ёқимли янгилик — Эрон учун махсус халқаро инвестиция жамғармасининг ташкил этилишидир. Эрон расмийлари ва дипломатлар ушбу лойиҳани қарийб 300 миллиард доллар қийматидаги йирик «қайта тиклаш дастури» деб атамоқда. Теҳрон аввалроқ бомбардимонлар натижасида кўрилган зарарларни қоплашни талаб қилган эди.
Қурилиш соҳасидаги ҳамкорлик: Ушбу ўзига хос ғоя Трампнинг Яқин Шарқ бўйича махсус вакили Стив Уиткоф ҳамда куёви Жаред Кушнер томонидан қўллаб-қувватланмоқда. Тажрибали инвесторлар ҳисобланган бу арбоблар тинчлик ўрнатилгач, Теҳронда йирик кўчмас мулк лойиҳаларини амалга оширишни режалаштирмоқда. Бундан ташқари, АҚШнинг энг йирик нефть ва энергетика корпорациялари Эрон бозорига тўғридан-тўғри сармоя киритиши кутиляпти.
Ядровий муаммолар тинч йўл билан ҳал этилади
Келишувнинг иккинчи босқичида Эроннинг юқори даражада бойитилган қарийб 450 кг уран захирасини ва пастроқ даражадаги яна 10 тонна ядровий материалини халқаро инспекторлар назорати остида суюлтириш ёки учинчи хавфсиз давлатга жўнатиш масаласи муҳокама қилинади.
Келишув давридаги мажбуриятлар | |
Эрон томони | Вашингтоннинг санкцияларни оширмаслик ваъдаси эвазига ўз ядро дастурини бутунлай тўхтатиб туради. |
АҚШ томони | Ижобий натижаларга қараб, Эронга қарши йиллар давомида амал қилиб келган иқтисодий санкцияларни босқичма-босқич бекор қилади. |
Музлатилган миллиардлаб маблағлар озод этилади
Янги меморандум доирасида Эроннинг хориж банкларида музлатиб қўйилган қарийб 24 миллиард долларлик маблағлари босқичма-босқич озод этилиши кутилмоқда. Президент Доналд Трамп АҚШ Эронга тўғридан-тўғри нақд пул бераётганидек таассурот уйғонмаслиги учун ушбу маблағларни учинчи давлатлар, хусусан, Қатар молиявий тизимлари орқали босқичма-босқич ечиб бериш режасини илгари сурди.
Ушбу тарихий меморандум Доналд Трамп томонидан узил-кесил тасдиқлангач, Яқин Шарқ минтақасида узоқ йиллик урушларга барҳам берувчи янги тинчлик даври бошланади. Халқаро майдондаги энг муҳим ва тинчликсевар янгиликларни биз билан кузатиб боринг, азиз ўқувчилар! Саҳифамиздан узоқлашманг!
“Zamin”ни Telegram'да ўқинг!
