Каян аёллари нега бўйинларига ҳалқа тақади?

Гўзаллик тушунчаси барча давр ва жамиятларда бир хил бўлмаган. Турли халқлар ташқи қиёфа, кийим-кечак, тақинчоқ ва тана безагига ўз маданий қарашлари, урф-одатлари ҳамда ижтимоий қадриятлари асосида маъно юклаган. Айрим жамиятларда оддий тақинчоқ ҳисобланган буюм бошқа бир халқ учун аёллик, мавқе ёки миллий ўзликнинг муҳим белгиси бўлиши мумкин.

Бунинг энг кўп тилга олинадиган мисолларидан бири — Мянманинг Каяҳ штатида яшовчи Каян халқининг айрим аёллари орасидаги бўйин ҳалқаларини тақиш анъанаси. Каянлар Карен халқлари таркибидаги этник гуруҳлардан бири бўлиб, уларнинг Лаҳви гуруҳи аёллари жездан тайёрланган спирал ҳалқаларни бўйинларига тақиб юриши билан машҳур. Бу одат айниқса Демосо ҳудудида қайд этилган.

Қизлар болаликдан бошлаб ҳалқа таққан

Манбаларда Каян қизлари бўйин ҳалқаларини болалик давридан тақа бошлагани қайд этилади. Айрим кузатувларда бу жараён тахминан 5 ёш атрофида бошланиши, кейинчалик қиз улғайгани сари спиралнинг узунлиги ва ўрамлари кўпайтириб борилиши айтилади.

Бу одатни фақат ташқи кўриниш билан изоҳлаш тўғри бўлмайди. 2017 йилда Атсуко Шимода ва Сеижи Оҳсава томонидан эълон қилинган тадқиқотда бўйин ҳалқалари Каян аёлларининг ўзини намоён этиши ва гўзаллик ҳақидаги тасаввурлари билан боғлиқ экани ўрганилган. Шу билан бирга, аёлларнинг ўзлари ҳалқаларнинг оғир ва ноқулай эканини ҳам тан олган.

Тадқиқотда яна бир қизиқарли рақам келтирилади. 2014 йилдаги кузатувлар ҳамда Шимоданинг 2015 йилги маълумотларига кўра, Каяҳ штатининг Демосо ҳудудидаги тўртта қишлоқда жами аёл аҳолининг 10,6 фоизи бўйин ҳалқаси таққан. Тадқиқот материалларида бу 85 нафар аёлга тенг экани кўрсатилган.

Бўйин аслида узаймайди

Каян аёллари ҳақидаги энг машҳур тасаввурлардан бири — ҳалқалар бўйинни чўзади деган қараш. Илмий кузатувлар эса вазият бироз бошқача эканини кўрсатади.

Жез спиралнинг оғирлиги йиллар давомида елка ва кўкрак қафасининг юқори қисмига босим беради. Натижада ўмров суяги пастга силжийди ва кўкрак қафасининг юқори қисми шакли ўзгаради. Шу сабабли бўйин анча узун кўринади. Яъни бўйин умуртқалари оддий маънода чўзилиб кетмайди — узун бўйин тасаввури асосан тана тузилишидаги ўзгаришлар ҳисобига пайдо бўлади.

2015 йилда эълон қилинган антропометрик тадқиқотда ҳам бўйин ҳалқасини болаликдан тақишнинг тана пропорцияларига таъсири ўрганилган. Тадқиқотчилар таъсир айниқса ўсмирлик давридан бошлаб сезила бошлашини қайд этган.

Шу билан бирга, бу анъананинг келиб чиқиши ҳақида ягона, илмий жиҳатдан қатъий қабул қилинган изоҳ мавжуд эмас. Турли даврларда ҳимояланиш, қабила ўзлигини сақлаш, ижтимоий мавқе ва гўзаллик ҳақидаги қарашлар билан боғлиқ турли тахминлар илгари сурилган. Тадқиқотчилар эса анъананинг аниқ келиб чиқиши ҳали ҳам баҳсли эканини таъкидлайди.