P2P ўтказмалар можароси: банк сири масаласи очиқ қолди

Ўзбекистонда карталар ўртасидаги йирик P2P ўтказмаларни солиқ органларига тақдим этиш ташаббуси катта баҳсга сабаб бўлди. Марказий банк бу таклиф фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқлари ва банк сирини бузиши мумкинлигини айтмоқда, Солиқ қўмитаси эса мақсад оммавий назорат эмаслигини таъкидлаяпти.

Солиқ қўмитаси нимани таклиф қилмоқда?

Маълумотларга кўра, Давлат солиқ қўмитаси банклардан ойлик P2P ўтказмалари тушуми 500 БРВдан, яъни тахминан 206 миллион сўмдан ошадиган жисмоний шахслар ҳақида маълумот олиш тартибини жорий этишни таклиф қилган.

Ташаббус расмий изоҳларда яширин тадбиркорлик, солиқдан қочиш ва карталар орқали айланмаларни назорат қилиш билан изоҳланмоқда.

Бироқ гап айнан шахсий картадан шахсий картага ўтказмалар ҳақида кетгани учун мавзу жамоатчилик орасида тезда қизғин баҳсга айланди.

Марказий банк нега қарши чиқди?

Марказий банк раиси ўринбосари Аброрхўжа Турдалиев мазкур ташаббус банк операциялари махфийлиги ва фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқларига таъсир қилиши мумкинлигини билдирди.

Регулятор позициясига кўра, бундай тартиб банк тизимига бўлган ишончни сусайтириши, одамларни нақд пулга қайтариши ва соя иқтисодиёти улушини ошириши мумкин.

Яъни Марказий банк “назорат керак эмас” демаяпти. Унинг асосий эътирози — назорат механизми фуқароларнинг шахсий маълумотлари ва банк сирига зарар етказмаслиги кераклигида.

500 БРВ чегараси ҳам савол туғдирди

Марказий банк эътибор қаратган яна бир жиҳат — 500 БРВ чегараси қандай асосда танлангани.

Чунки карталарга йирик маблағ тушиши ҳар доим ҳам бизнес даромади дегани эмас. Масалан, уй ёки машина сотиш, тўй харажатлари, даволаниш учун йиғилган пул, қарз қайтариш ёки оилавий ёрдам ҳам катта суммада бўлиши мумкин.

Шунинг учун жамоатчиликда “катта сумма = яширин бизнес” деган автоматик ёндашув адолатсиз бўлиши мумкин, деган фикрлар билдирилмоқда.

Солиқ қўмитаси нима деди?

Солиқ қўмитаси Марказий банк ва жамоатчилик эътирозларига муносабат билдириб, банклар билан ахборот алмашинуви фақат қонунчилик доирасида амалга оширилиши кераклигини таъкидлади.

Қўмита P2P ўтказмаларнинг ўзи солиқ солиш объекти эмаслигини, гап шахсий транзакцияларни оммавий мониторинг қилиш ҳақида эмаслигини билдирди.

Шу билан бирга, идора бундай механизм банк сири, шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилиш ва фуқароларнинг банк тизимига ишончини сақлаш талабларига мос бўлиши лозимлигини қайд этди.

Жамоатчиликни нима хавотирга солмоқда?

Муҳокамаларда фуқаролар асосан учта хавотирни тилга олмоқда.

Биринчиси — шахсий маълумотлар хавфсизлиги. Одамлар банк маълумотлари кўп идоралар ўртасида айланса, маълумотлар сизиб чиқиши мумкинлигидан қўрқмоқда.

Иккинчиси — оддий шахсий ўтказмаларнинг нотўғри талқин қилиниши. Масалан, қариндошлардан тушган пул ёки даволаниш учун йиғилган маблағ бизнес даромади сифатида кўрилиши мумкин.

Учинчиси — банк тизимига ишонч. Агар одамлар карталардаги ҳар бир йирик ҳаракат ортидан тушунтириш беришга мажбур бўлишини ҳис қилса, нақд пулга қайтиш кучайиши эҳтимоли бор.

Асосий савол: назорат қаерда тугайди?

Давлат учун солиқдан қочишга қарши кураш муҳим. Лекин фуқаролар учун банк сири, шахсий ҳаёт дахлсизлиги ва молиявий маълумотлар хавфсизлиги ҳам шунчалик муҳим.

Муаммо айнан шу ерда: яширин бизнесни аниқлаш керак, аммо оддий одамларнинг шахсий ўтказмаларини оммавий назорат қилиш ҳисси пайдо бўлмаслиги шарт.

Бошқача айтганда, система “солиқ тўлашдан қочганларни топаман” деб, барча фуқароларни гумондорга айлантириб қўймаслиги керак. Бу жойда баланс жуда нозик.

Баҳс ҳали тугамади

Солиқ қўмитаси жамоатчилик ва Марказий банк эътирозларини ўрганишини билдирган. Демак, лойиҳа якуний кўринишда қандай бўлиши ҳали аниқ эмас.

Бир нарса маълум: P2P ўтказмалар атрофидаги баҳс фақат солиқ ёки банк масаласи эмас. Бу фуқароларнинг шахсий маълумотлари, молиявий эркинлиги ва давлатга ишончи билан боғлиқ катта мавзуга айланди.

Энди асосий савол шу: яширин иқтисодиётга қарши курашда фуқароларнинг банк сирини қандай ҳимоя қилиш мумкин?