Ўзбекистонда «кредит пирамидаси» хавфи: Ҳар иккинчи қарз олувчининг бир нечта кредити бор

Ўзбекистон Марказий банки мамлакатнинг молиявий барқарорлик шарҳини эълон қилди. Регулятор ҳисоботида аҳоли ўртасида қарздорлик даражаси хавотирли тарзда ошаётгани қайд этилган: йил давомида кредит олган фуқароларнинг ярмидан кўпи бўйнига икки ёки ундан ортиқ қарз мажбуриятини илдириб олган. Саноат тили билан айтганда, мамлакатда ўзига хос «кредит пирамидаси» (эски қарзларни янги кредитлар ҳисобига ёпиш ёки сурункали қарзга ботиш) тренди кузатилмоқда.

Zamin.uz регулятор тақдим этган рақамлар ортидаги ҳақиқатларни таҳлил қилиб чиқди.

Асосий тенденциялар: Қарздорлар қандай тақсимланган?

Марказий банк маҳаллий банклар ва микромолия ташкилотлари (ММТ) олдидаги мажбуриятлар комплексини ўрганиб, қуйидаги рақамларни ошкор қилди:

• Бир нечта кредитга эга бўлганлар улуши: Йил давомида бу кўрсаткич 43 фоиздан 53 фоизгача кўтарилди. Бу дегани, бугунги кунда қарз олган ҳар иккинчи ўзбекистонлик бир вақтнинг ўзида бир нечта жой тўловини амалга оширмоқда.

• Икки томонлама қарздорлик: Бир вақтнинг ўзида ҳам банкдан, ҳам микромолия ташкилотларидан қарз олганлар гуруҳи кескин ўсиб, 18 фоизга етди (йил давомида +10 фоиз банд).

• Секторлар бўйича тақсимот: Қарздорларнинг 62 фоизи фақат банкларга, 20 фоизи эса фақат микромолия ташкилотларидан қарз олган.

Қарз қамрови: Ишлаётган аҳолининг қанча қисмида кредит бор?

Мамлакатда нафақат кредитлар сони, балки кредит олувчи жисмоний шахсларнинг умумий сони ҳам ошиб бормоқда. Банклардаги расмий қарз олувчилар сони бир йилда 11 фоизга кўпайиб, 5,2 миллион кишига етди.

Агар буни меҳнатга лаёқатли аҳоли сонига чақиб кўрадиган бўлсак, вазият қуйидагича кўриниш олади:

Реал пропорция: Бугунги кунда Ўзбекистонда ҳар 1000 нафар меҳнатга лаёқатли фуқарога 244 нафар қарздор тўғри келмоқда. Бу дегани, иш жойига эга бўлган аҳолининг қарийб тўртдан бир қисми расман кредит тўламоқда.

Молиявий юклама бироз пасайди, лекин...

Қизиқарли жиҳати шундаки, аҳолининг умумий қарзлар сони кўпайишига қарамай, ўртача молиявий юклама кўрсаткичи (яъни олинган кредит тўловларининг фуқаронинг умумий даромадига бўлган нисбати) бироз бўлса-да пасайган — 38 фоиздан 37 фоизгача.

Бироқ, бу ҳолат тинчланиш учун асос бўла олмайди. Бир нечта параллел қарзларни бир вақтда судлаб бориш ва уларга хизмат кўрсатиш зарурати келажакда жиддий муаммоларни келтириб чиқариши мумкин.

Марказий банк огоҳлантиради: Бу каби сурункали қарздорлик ва параллел кредитлар тизими яқин истиқболда аҳолининг реал тўлов қобилиятига жуда салбий таъсир кўрсатади ва банк тизими учун ҳам хавф туғдириши мумкин.