Намангандаги 5 ёшли қизалоқ фожиаси: жазо масаласи яна кун тартибида

Наманган вилояти Учқўрғон туманида 5 ёшли қизалоқ жабрланган оғир жиноят жамоатчиликда катта муҳокамага сабаб бўлди. Президент Администрацияси раҳбари Саида Мирзиёеванинг воқеага муносабати эса жиноят содир этган шахсларга нисбатан жавобгарликни янада кучайтириш масаласини кун тартибига олиб чиқди.

Эътиборлиси, муҳокама фақат жазони оғирлаштириш билан чекланмади. Юристлар, адвокатлар, ҳуқуқ ҳимоячилари ва жамоат фаоллари жиноятнинг олдини олиш, болалар хавфсизлигини таъминлаш, эҳтимолий жиноятчиларни олдиндан аниқлаш ҳамда назорат механизмларини кучайтириш бўйича ҳам қатор таклифларни илгари сурмоқда.

Саида Мирзиёева қандай позиция билдирди?

Президент Администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева ўзининг Telegram-каналида Учқўрғон туманидаги фожиа юзасидан муносабат билдириб, бундай даҳшатли жиноятлар учун жавобгарликни имкон қадар кучайтириш зарурлигини таъкидлади.

Баёнот жамоатчиликда кенг муҳокамага сабаб бўлди. Айниқса, унинг ҳуқуқий жиҳатдан қандай талқин қилиниши масаласи юристлар ва ҳуқуқ ҳимоячилари томонидан муҳокама қилинди.

Юридик фанлар доктори Нодирбек Салаев бу ташаббуснинг ҳуқуқий асосларига эътибор қаратди. Унинг таъкидлашича, Ўзбекистонда вояга етмаганларга нисбатан жинсий зўравонлик билан боғлиқ жиноятлар учун жазони кучайтириш бўйича ҳуқуқий механизмларни такомиллаштиришга асос мавжуд.

Салаев 2026 йилги Давлат дастури ҳамда Президентнинг 3 мартдаги ПФ-33-сон Фармонини мисол сифатида келтирди. Ушбу ҳужжатлар асосида вояга етмаганларни зўрлаш ва уларга нисбатан жинсий характердаги зўравонлик ҳаракатлари учун умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазосини назарда тутувчи қонун лойиҳаси ишлаб чиқилганини таъкидлади.

Бу ўлим жазосини қайтариш деганими?

Муҳокаманинг энг кўп тилга олинган жиҳатларидан бири ҳам шу бўлди.

Журналист ва адвокат Зафарбек Солижонов Саида Мирзиёеванинг баёнотини ўлим жазосини қайта жорий этиш ташаббуси сифатида талқин қилмаслик кераклигини билдирди.

Унинг фикрича, гап жамоатчиликнинг оғир жиноятга нисбатан кескин муносабатини ифодалаш ва амалдаги қонунчилик доирасида энг оғир жазони қўллаш масаласи ҳақида бормоқда.

Ўзбекистонда ўлим жазоси 2008 йил 1 январдан бекор қилинган. Конституциянинг 25-моддасида ҳам ўлим жазоси тақиқланган.

Шу сабабли муҳокама марказида жазонинг энг юқори чегарасини қонун доирасида белгилаш ва унинг муқаррарлигини таъминлаш масаласи турибди.

«Жазо оғирлиги билан бирга унинг муқаррарлиги ҳам муҳим»

Юридик фанлар бўйича фалсафа доктори (PhD), профессор вазифасини бажарувчи Раззоқ Алтиев ҳам ушбу масалага ўз муносабатини билдирди.

Унинг баҳосига кўра, Саида Мирзиёеванинг баёнотида асосий урғу жавобгарликни кучайтириш ва айбдорларни қилмишига яраша жазолаш заруратига қаратилган.

Алтиев умрбод озодликдан маҳрум қилишни оғир жазо чораси сифатида кўриб, бундай жиноятларга қарши курашда жазонинг муқаррарлиги ҳам алоҳида аҳамиятга эга эканини таъкидлади.

Бу нуқтаи назар муҳокаманинг муҳим жиҳатини очиб бермоқда: жиноят учун жазони оғирлаштириш билан бирга, жиноят содир этган шахснинг қонун олдида жавоб беришини таъминлайдиган механизмлар ҳам самарали ишлаши керак.

Ҳуқуқ ҳимоячилари яна қандай чораларни таклиф қилмоқда?

Муҳокама фақат жазо билан чекланмади.

«Эзгулик» жамияти раиси Абдураҳмон Ташанов болаларга нисбатан жинсий жиноятлар учун жазони кучайтириш зарурлигини қўллаб-қувватлади. У бундай жиноятларга қарши алоҳида қонунчилик механизмларини ишлаб чиқиш ва қўшимча чораларни парламент муҳокамасига киритиш таклифини билдирди.

Шу билан бирга, ҳуқуқ ҳимоячилари профилактика масаласини ҳам биринчи даражали вазифалардан бири сифатида кўрмоқда.

Чунки жиноят содир бўлганидан кейин жазо тайинлашдан ташқари, болани хавфли вазиятга тушиб қолишидан олдин ҳимоя қилиш механизмлари ҳам ишлаши керак.

Болаларни ҳимоя қилишда «олдиндан огоҳлантириш» тизими керакми?

Блогер Шаҳноза Соатова ҳам жазонинг кучайтирилиши ва унинг муқаррарлигини қўллаб-қувватлади. Бироқ унинг фикрича, профилактика механизмлари бўлмаса, фожиаларнинг олдини олиш қийин.

Соатова бир қатор таклифларни илгари сурди.

Жумладан:

• болаларга қарши жиноят содир этган шахслар ҳақида махсус реестр шакллантириш;

• болалар билан ишлайдиган шахсларни мажбурий текширувдан ўтказиш;

• болалар хавфсизлигига оид назорат механизмларини кучайтириш;

• мактабгача ёшдаги болалар учун шахсий дахлсизлик ва хавфсизлик бўйича тушунтириш дастурларини жорий этиш.

У 3–6 ёшдаги болалар учун «Менинг танам — менинг ҳудудим» каби дастурлар орқали болага шахсий чегараларни англаш ва хавфли вазиятларни катталарга айтиш кўникмасини бериш зарурлигини таъкидлади.

Реестр масаласи: очиқ бўлиши керакми?

Жамоат фаоли Азиза Умарова ҳам болаларга қарши жиноят содир этган шахслар бўйича реестр жорий этиш ғоясини қўллаб-қувватлади. Бироқ у бундай маълумотларнинг очиқлиги масаласини ҳам кўтарди.

Унинг фикрича, болалар билан ишлайдиган ташкилотлар ва муассасаларда ходимларни ишга қабул қилиш жараёнида номзодларнинг ўтмишини текшириш механизмларини кучайтириш муҳим.

Умарова Қозоғистон тажрибасини ҳам мисол сифатида келтириб, у ерда вояга етмаганларнинг жинсий дахлсизлигига қарши жиноятлар учун судланган шахслар ҳақидаги маълумотлар ҳуқуқий статистика органлари порталларида акс эттирилишини таъкидлади.

Шунингдек, у такрорий жиноятлар статистикаси, судланган шахсларнинг ҳаракатланиши устидан назорат ва болалар муассасаларига ишга қабул қилишда номзодларни текшириш масалаларига эътибор қаратди.

Муаммонинг иккинчи томони — профилактика

Муҳокамалардан кўриниб турибдики, жамоатчиликнинг талаблари икки асосий йўналишга бўлинади.

Биринчи йўналиш — оғир жиноят содир этган шахсга нисбатан қонун доирасида қатъий ва муқаррар жазо қўллаш.

Иккинчи йўналиш — бундай жиноятларнинг содир бўлиш эҳтимолини олдиндан камайтириш.

Бу эса болалар билан ишлайдиган шахсларни текшириш, хавф гуруҳларини аниқлаш, ота-оналар ва педагогларнинг хабардорлигини ошириш, болаларга шахсий хавфсизлик кўникмаларини бериш ҳамда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилиш механизмларини янада самарали қилиш каби масалаларни қамраб олади.

Айнан шу нуқтада жазо ва профилактика бир-бирини тўлдирувчи икки механизм сифатида намоён бўлади.

Жамоатчилик муҳокамаси энди қайси масалаларни ҳал қилиши керак?

Учқўрғон туманидаги фожиа ортидан билдирилган фикрлар битта масала атрофида бирлашмоқда: болаларни бундай жиноятлардан қандай қилиб самаралироқ ҳимоя қилиш мумкин?

Жазони кучайтириш бўйича ташаббуслар ҳуқуқий жиҳатдан муҳокама қилинаётган бир пайтда, экспертлар профилактика тизимини ҳам четда қолдирмаслик зарурлигини таъкидламоқда.

Зеро, жиноят содир бўлгандан кейин адолатни қарор топтириш муҳим. Аммо болани жиноят қурбонига айланишидан олдин ҳимоя қилиш ундан ҳам олдинги вазифадир.

Шу маънода, Саида Мирзиёеванинг баёноти атрофидаги муҳокама фақат жазо масаласи эмас, балки болалар хавфсизлиги тизимини янада кучайтириш заруратини ҳам кун тартибига олиб чиқди.