Нутқ орқали ёшларни маънавий тарбиялаш йўллари

Бугунги глобаллашув ва рақамли ахборот алмашинуви жадаллашган даврда ёшларни маънавий баркамол, мустақил фикрлайдиган, миллий ва умуминсоний қадриятларни ҳурмат қиладиган шахслар этиб тарбиялаш жамият тараққиётининг муҳим вазифаларидан бирига айланмоқда. Мазкур жараёнда нутқ маданияти алоҳида аҳамият касб этади. Зеро, нутқ инсоннинг нафақат фикрини ифодалаш воситаси, балки унинг дунёқараши, ахлоқий қиёфаси, маданий савияси ва атрофдагиларга муносабатини намоён этувчи ижтимоий ҳодисадир.

Ёш авлоднинг қандай сўзлаши, ўз фикрини қай даражада асослай олиши, бошқаларни тинглаш ва турли қарашларга ҳурмат билан муносабатда бўлиши унинг маънавий тарбияси билан бевосита боғлиқ. Шу сабабли нутқ орқали тарбиялашни фақат чиройли гапиришга ўргатиш билан чеклаш тўғри эмас. Бу жараёнда ёшларнинг онгига эзгу ғояларни сингдириш, мулоқот одобини шакллантириш, танқидий тафаккурини ривожлантириш ва ижтимоий масъулиятини мустаҳкамлаш муҳим ўрин тутади.

Маънавий тарбиянинг ҳуқуқий ва ижтимоий асослари

Ўзбекистон Республикасининг 2016 йил 14 сентябрдаги ЎРҚ-406-сонли “Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида”ги Қонунида ёшларнинг маънавий, интеллектуал, жисмоний ва ахлоқий жиҳатдан камол топишига кўмаклашиш давлат сиёсатининг асосий йўналишларидан бири сифатида белгиланган. Шунингдек, ёшларни ватанпарварлик, бағрикенглик, қонунларга, миллий ва умуминсоний қадриятларга ҳурмат руҳида тарбиялаш назарда тутилган.

Ўзбекистон Республикасининг 2020 йил 23 сентябрдаги ЎРҚ-637-сонли “Таълим тўғрисида”ги Қонунида эса тарбия ёш авлоднинг онги, маънавий-ахлоқий қадриятлари ва дунёқарашини шакллантиришга қаратилган тизимли жараён сифатида таърифланган.

Айниқса, Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 31 декабрдаги 1059-сонли қарори билан тасдиқланган “Узлуксиз маънавий тарбия концепцияси” бу борада муҳим дастурий асос ҳисобланади. Унда ёшларда Ватанга садоқат, масъулият, меҳр-оқибат, бағрикенглик, ҳуқуқий маданият, мустақил фикрлаш ва меҳнатсеварлик каби фазилатларни босқичма-босқич ривожлантиришга устувор аҳамият берилган.

Мазкур ҳужжатлар таҳлилидан келиб чиқадиган асосий мулоҳаза шуки, маънавий тарбия тасодифий тадбирлар ёки бир марталик суҳбатлар билан чекланмаслиги керак. У оила, таълим муассасаси, маҳалла ва жамоатчилик ҳамкорлигида амалга ошириладиган узлуксиз ижтимоий-педагогик жараён бўлиши зарур. Бу жараёнда нутқ инсоннинг қалби ва онгига таъсир кўрсатувчи энг муҳим воситалардан биридир.

Нутқ – маънавий таъсир ва тарбия воситаси

Инсон қалбига йўл топишда сўзнинг таъсири беқиёс. Ўринли айтилган фикр ёшларда ишонч уйғотиши, уларни эзгу мақсадлар сари йўналтириши, ўз имкониятларини англашга ундаши мумкин. Аксинча, таҳқирловчи, камситувчи ёки қўпол муомала ёшларнинг ўзига бўлган ишончига ва ижтимоий муносабатларига салбий таъсир кўрсатиши эҳтимолдан холи эмас.

Шу нуқтаи назардан, тарбиявий нутқнинг таъсирчанлиги унинг баланд овозда ёки қатъий оҳангда ифодаланиши билан эмас, балки мазмунан асосланганлиги, самимийлиги, ҳаётий мисолларга бойлиги ва тингловчининг ёш хусусиятларига мослиги билан белгиланади. Масалан, ёшларга ҳалоллик ҳақида умумий насиҳат беришдан кўра, кундалик ҳаётда учрайдиган ахлоқий танловларни муҳокама қилиш самаралироқ бўлиши мумкин. Бундай ёндашув ёшларни тайёр хулосани қабул қилишга эмас, балки вазиятни таҳлил этиш, ўз муносабатини билдириш ва қарорининг оқибатини англашга ундайди.

Демак, маънавий тарбияда нутқнинг вазифаси фақат ахборот етказиш эмас, балки фикрлашга, мулоҳаза юритишга ва онгли хулоса чиқаришга шароит яратишдир.

Оилада мулоқот маданияти – тарбиянинг биринчи босқичи

Ёшларнинг нутқий ва маънавий камолоти, аввало, оила муҳитида шаклланади. Фарзанд ота-онасининг сўзлашув услуби, катталарга муносабати, оилавий келишмовчиликларни ҳал этиш маданияти ва кундалик мулоқотидан муайян хулқ-атвор андозаларини ўзлаштиради. Шунинг учун оилада фарзанд фикрини тинглаш, унинг саволларига ҳурмат билан муносабатда бўлиш, хатосини таҳқирлаш орқали эмас, тушунтириш воситасида тўғрилаш муҳимдир.

Бу борада уч жиҳат алоҳида эътиборга лойиқ: ота-онанинг шахсий нутқий намунаси, фарзанд билан мунтазам мазмунли суҳбат ва оилада ўзаро ҳурматга асосланган мулоқот муҳити.

Фарзандга фақат “яхши инсон бўл” дейиш етарли эмас. У яхши инсонга хос муомала, ростгўйлик, кечирим сўраш, миннатдорлик билдириш ва масъулиятни қабул қилиш каби фазилатларни катталарнинг кундалик хатти-ҳаракатларида кўриши лозим.

Таълим муассасаларида нутқий тарбияни кучайтириш

Таълим жараёнида нутқ маданиятини шакллантириш фақат она тили ва адабиёт фанларининг вазифаси эмас. Ҳар бир фан ўқитувчиси ёшларнинг мантиқий фикрлаши, ўз қарашларини далиллар асосида ифодалаши ва илмий баҳс маданиятини ривожлантиришга ҳисса қўша олади. Бунинг учун дарсларда мунозаралар, муаммоли саволлар, мустақил чиқишлар, жамоавий муҳокамалар ва ижтимоий-ахлоқий вазиятлар таҳлилидан мақсадли фойдаланиш зарур.

Айниқса, қуйидаги тамойил муҳим: ўқувчи ёки талаба фикри нотўғри бўлиши мумкин, аммо унинг шахсияти камситилмаслиги керак. Педагогнинг танқидий, бироқ ҳурматли муносабати ёшларда ҳам далилга асосланиб гапириш, ўзгаларни тинглаш ва хатоларини тан олиш маданиятини шакллантиришга хизмат қилади.

Шу билан бирга, буюк мутафаккирларимиз, хусусан, Алишер Навоий асарларида ифодаланган сўз одоби, инсонпарварлик, илмга ҳурмат ва эзгулик ғояларини замонавий ҳаётий вазиятлар билан боғлаб ўргатиш мақсадга мувофиқдир.

Рақамли муҳитда нутқ маданияти: янги вазифалар

Бугун ёшларнинг мулоқот майдони анъанавий суҳбат билан чекланмайди. Ижтимоий тармоқлар, мессенжерлар, видеоплатформалар ва виртуал жамоалар уларнинг кундалик ахборот муҳитига айланган. Шу сабабли рақамли мулоқот маданияти маънавий тарбиянинг ажралмас қисми сифатида қаралиши лозим. Ижтимоий тармоқларда тарқатилаётган ҳақоратли муносабат, асоссиз хабарлар, шахсий ҳаёт дахлсизлигига беписандлик ва бошқаларни оммавий камситиш каби ҳолатлар ёшларнинг ахлоқий қарашларига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

Бундай вазиятда ёшларни интернетдан узоқлаштиришга интилишдан кўра, уларни ахборотни танқидий баҳолашга, манбаларни текширишга, фикрни маданиятли ифодалашга ва рақамли масъулиятни англашга ўргатиш муҳимроқдир. Ҳар бир ёш ижтимоий тармоқда фикр билдиришдан аввал ўзига уч саволни бериши мақсадга мувофиқ: мен тарқатаётган маълумот ишончлими, бу фикр бошқаларнинг шаъни ва қадр-қимматига дахл қилмайдими, ушбу хабар жамиятга қандай таъсир кўрсатиши мумкин? Айнан шундай саволлар орқали нутқ маданияти ахборот маданияти ва фуқаролик масъулияти билан уйғунлашади.

Маънавий тарбия самарадорлигини оширишнинг амалий йўллари

Нутқ орқали маънавий тарбиялашда анъанавий маърузалар билан чекланиб қолмасдан, ёшларни фаол иштирокчига айлантирадиган усулларни кенгайтириш мақсадга мувофиқ.

Биринчидан, таълим муассасаларида “Мулоқот одоби”, “Сўз масъулияти”, “Менинг фикрим – менинг масъулиятим” каби мавзуларда мунтазам очиқ мулоқотлар ташкил этиш мумкин.

Иккинчидан, китобхонлик муҳокамалари ва бадиий асар қаҳрамонларининг ахлоқий танловларини таҳлил қилиш орқали ёшларда мустақил хулоса чиқариш ва фикрни асослаш кўникмаларини ривожлантириш зарур.

Учинчидан, таълим муассасалари ва маҳаллаларда нотиқлик, баҳс-мунозара ҳамда ижтимоий ташаббусларни тақдим этишга йўналтирилган клублар фаолиятини қўллаб-қувватлаш мақсадга мувофиқ.

Тўртинчидан, ёшлар иштирокида ижтимоий тармоқлар учун қисқа маърифий видеолар, аудио суҳбатлар ва таъсирчан тарбиявий чиқишлар тайёрлаш мумкин. Бунда ёшлар фақат ахборот қабул қилувчи эмас, балки ижобий ахборот муҳитини шакллантирувчи фаол иштирокчи сифатида майдонга чиқади.

Бешинчидан, тарбиявий ишларнинг натижасини фақат ўтказилган тадбирлар сони билан эмас, балки ёшларнинг мулоқот одоби, далиллаш маданияти, ҳамкорликка тайёрлиги ва масъулиятли муносабатидаги ўзгаришлар орқали баҳолаш зарур.

Бу ёндашув “Узлуксиз маънавий тарбия концепцияси”да белгиланган тарбияни илмий асосланган индикаторлар орқали баҳолаш ғоясига ҳамоҳангдир.

Хулоса: маънавият сўзда намоён бўлади, амалда мустаҳкамланади

Ёшларни нутқ орқали маънавий тарбиялаш – бу уларга фақат одобли сўзлашни ўргатиш эмас, балки инсон қадрини англаш, ўз фикри учун жавобгар бўлиш, ҳақиқатни ҳурмат қилиш ва жамият олдидаги бурчини ҳис этишни шакллантиришдир.

Маънавий тарбияда энг таъсирчан сўз – амал билан тасдиқланган сўздир. Шу боис ота-она, педагог, маҳалла фаоли ва жамоатчилик вакили ёшларга ибрат бўла оладиган нутқий ҳамда ахлоқий маданиятни намоён этиши лозим.

Бугунги ёшларга фақат қандай гапиришни эмас, нима учун гапиришни, қачон тинглашни, қандай баҳслашишни ва сўзнинг оқибати учун қандай масъулият олишни ҳам ўргатишимиз зарур.

Зеро, сўз маданияти юксалган жамиятда ўзаро ҳурмат мустаҳкамланади, мустақил тафаккур ривожланади ва маънавий баркамол авлодни тарбиялаш учун мустаҳкам замин яратилади.

Шукрилло Сайдалиев

ДИҚ ҳузуридаги Диний-маърифий соҳада малака ошириш

ва қайта тайёрлаш институти Наманган минтақавий филиали

тингловчиси