James Webb коинотдаги сирли «кичик қизил нуқталар» табиатини аниқлади

Коинотни ўрганишда инқилоб ясаётган James Webb (JWST) космик телескопи эрта коинотдаги энг жумбоқли объектлардан бири — «кичик қизил нуқталар» табиатини тушунишда муҳим қадам ташлади. Астрономлар узоқ галактикалардаги ушбу ихчам ва ёрқин қизил манбаларнинг энг батафсил спектрини олишга муваффақ бўлишди. Тадқиқот натижалари шуни кўрсатадики, бу объектлар аслида зич газ қобиғига ўралган ўта оғир қора туйнуклар бўлиши мумкин. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Техас университети олими Василий Кокорев бошчилигидаги гуруҳ ГЛИMPСE-17775 деб номланган объектни чуқур таҳлил қилди. Тадқиқот давомида James Webb телескопи орқали 30 соатлик спектроскопик кузатувлар олиб борилди. Гравитацион линзалаш эффекти — яқинроқдаги галактикалар тўдасининг узоқдаги объект нурини кучайтириб бериши туфайли, бу маълумотлар самарадорлик жиҳатидан 80 соатлик кузатувга тенг бўлди.

«Қора туйнук-юлдуз» модели

Олимларнинг хулосасига кўра, ГЛИMPСE-17775 объекти «қора туйнук-юлдуз» (блакк ҳоле стар ёки БҲ*) моделига тўлиқ мос келади. Бу шуни англатадики, марказда ўта улкан қора туйнук жойлашган бўлиб, у зич, қисман ионлашган газ қобиғи билан ўралган. Қора туйнук ўзига модда ютиш (аккреция) жараёнида ажратиб чиқарган улкан энергия ушбу газ қобиғи томонидан қайта нурлантирилади ва натижада бизга ўзига хос қизил рангда кўринади.

Спектрал таҳлиллар давомида объектдан водород, кислород ва гелий чизиқлари, шунингдек, 16 та темир чизиғидан иборат «темир ўрмони» аниқланди. Бундай кўрсаткичлар фақат жуда кучли юқори энергияли нурланиш манбаи мавжуд бўлгандагина юзага келади. ixbt.com маълумотига кўра, бу ҳолат қора туйнук атрофидаги аккреция дискидан тарқалаётган нурланишнинг ташқи муҳит билан ўзаро таъсирини тасдиқлайди.

ГЛИMPСE-17775 объекти тахминан 1,8 миллиард йил аввалги, яни Катта портлашдан кейинги илк даврларга тегишли. У Абелл С1063 галактикалар тўдаси ҳудудида жойлашган бўлиб, коинотнинг кенгайиши туфайли унинг нури кучли «қизил силжиш»га учраган. Hubble телескопи маълумотлари билан солиштирилганда, объект атрофидаги айрим заиф белгилар унинг таркибидаги юлдузлар популяцияси билан боғлиқлиги ҳам маълум бўлди.

Коинот сирлари сари янги қадам

Мазкур кашфиёт астрономия фани учун жуда муҳим, чунки у эрта коинотда ўта оғир қора туйнукларнинг қандай шакллангани ва ривожланганини тушунишга ёрдам беради. «Кичик қизил нуқталар» илгари шунчаки зич юлдузлар тўдаси деб тахмин қилинган бўлса, эндиликда уларнинг марказида фаол ядро борлиги ҳақидаги назария устунлик қилмоқда.

Шунга қарамай, олимлар бу борадаги изланишларни давом эттириш зарурлигини таъкидламоқда. James Webb телескопи келгусида яна ўнлаб шундай объектларни ўрганиши режалаштирилган. Бу эса таклиф этилган «БҲ*» моделининг барча шундай қизил нуқталар учун умумий қонуният эканлигини ёки ГЛИMPСE-17775 ўзига хос истисно эканлигини аниқлаш имконини беради.