Эйнштейн назарияси яна тасдиқланди: фазо-вақт бурилиши ўлчанди

Хитойлик олимлар Алберт Эйнштейннинг умумий нисбийлик назариясини амалда энг аниқ тасдиқлаган ўлчов натижаларини эълон қилишди. Натуре журналида чоп этилган тадқиқотга кўра, Ухан физика ва математика институти мутахассислари Ер массаси фазо-вақтни қандай «буришини» рекорд даражадаги юқори аниқликда қайд этишга муваффақ бўлишди. Ушбу ютуқ замонавий физика учун муҳим қадам бўлиб, альтернатив назарияларни чеклашга ёрдам беради. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Ixbt.com маълумотига кўра, ўлчовлардаги хатолик атиги 0,2 фоизни ташкил этган. Таққослаш учун, барча аввалги уринишларда ноаниқлик 10 фоизгача етган эди. Гап «инерциал саноқ тизимларининг етаклаб кетиш эффекти» ёки 1918 йилда уни моделлаштирган физиклар шарафига аталган «Лензе-Тирринг эффекти» ҳақида бормоқда. Мазкур ҳодисага кўра, объект қанчалик массив бўлса ва қанчалик тез айланиб турса, у атрофидаги фазони шунчалик кучли искажат қилади.

Ноёб сунъий йўлдош ёрдамидаги ўлчовлар

Олимлар Ер каби кичик осмон жисмларида бу жуда заиф гравитациявий оғишларни аниқлаш учун Италия космик агентлиги ишлаб чиққан ЛАРEС-2 (Ласер Релативитй Сателлите 2) аппаратидан фойдаланишди. Диаметри тахминан 40 сантиметр ва оғирлиги 295 килограмм бўлган бу қурилма никел-хром қотишмасидан ясалган сотиқ шардан иборат. Унинг бортида ҳеч қандай двигателлар, қуёш батареялари ёки борт электроникаси мавжуд эмас.

Аппаратнинг бутун сирти 303 та бурчакли қайтаргичлар билан қопланган бўлиб, унинг оғир ва зич тузилиши ўртача орбитадаги ҳар қандай нометеорологик кучлар таъсирини минимал даражага туширади. 2022 йил июльидан 2025 йил июнигача ерусти станциялари сунъий йўлдошни лазерлар билан нурлантириб, қайтган ёруғлик сигналларини қайд этиб келди. Натижада олимлар 1 миллиметр аниқликдаги 200 000 та кузатувдан иборат маълумотлар базасини тўплашди.

Маълумотларни тозалаш ва фундаментал натижалар

Ер тортишиш кучи нотекислиги туфайли сайёра қутбларда бироз яссилашган бўлиб, бу Ньютон кучларини юзага келтиради ва нисбийлик сигналини яширади. Ушбу классик гравитацияни фильтрлаб ташлаш учун тадқиқотчилар ЛАРEС-2 маълумотларини NASA томонидан 1976 йилда учирилган ЛАГEОС аппарати кўрсаткичлари билан бирлаштирдилар. Иккала сунъий йўлдош орбиталарининг текисликлари 180,01° бурчак остида фарқланиб, кераксиз кучларни ўзаро математик тарзда йўқ қилишни таъминлади.

Қўшимча тўсиқ сифатида Ой ва Қуёш таъсиридаги K1 сув-қуруқлик кўтарилиши халақит берди. Бу муаммо вақт ёрдамида ҳал қилинди: кўтарилиш таъсири 1050 кунлик пресессия сиклида ўзаро компенсация қилинади. NASAнинг Годдард космик парвозлар марказининг ГEОДЙН дастурий таъминоти ёрдамида барча халақитлар тозаланди.

Тозалаш жараёнидан сўнг физиклар Ернинг ўз ўқи атрофида айланиши натижасида сунъий йўлдошлар орбитаси йилига 61,3 миллисекунд ёйга силжишини қайд этишди. Олинган қиймат Эйнштейн назарияси башоратлари билан мукаммал даражада мос келди. Муаллифларнинг таъкидлашича, бу натижа умумий нисбийлик назариясини тасдиқлаш билан бирга, уни квант механикаси билан бирлаштиришга уринувчи Черн-Симонс гравитацияси каби муқобил моделларни қатъий чеклайди.