Космосда фарзанд кутиш: фан биологик тўсиқларни қандай енгиб ўтмоқчи

Инсоният космонавтика тарихидаги сўнгги 60 йил давомида орбитада фарзанд дунёга келиши мумкин бўлган биологик чегараларни ўрганиб келмоқда. Эчоэс оф те Cosmos институти олимлари томонидан эълон қилинган сўнгги кенг қамровли таҳлилий шарҳ Ер атмосферасидан ташқарида рекрутация ва насл қолдириш жараёни қанчалик мураккаб эканини кўрсатиб берди. Ҳозирги кунга қадар космосда бирорта ҳам ҳомиладорлик қайд этилмагани сабабли, барча илмий хулосалар денгиз чўчқачалари, каламушлар ва сичқонлар устида олиб борилган тажрибаларга асосланади. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Маълум бўлишича, микрооғирлик шароитида сунъий уруғлантириш техник равишда амалга ошиши мумкин — сичқонларда бу кўрсаткич Ер шароитидагига яқин бўлиб, 84 фоизни ташкил этган. Бироқ шундан сўнг тизимли носозликлар бошланади. Бластоцистанинг шаклланиши секинлашиб, муваффақиятли имплантация улуши кескин пасаяди, тирик туғилган насллар эса Еридагига нисбатан бир неча баравар кам. 2016 йилдаги СЖ-10 сунъий йўлдошида ўтказилган тажрибаларда сичқон эмбрионлари ривожланган бўлса-да, уларда ДНКнинг массив шикастланишлари ва глобал гипометилланиш кузатилган. Бунга асосий сабаб сифатида космик нурланиш — суткасига 0,15 миллигрей дозадаги радиация кўрсатилмоқда.

Радиация ва микрооғирликнинг таъсири

ixbt.com маълумотига кўра, космик нурланиш ота-она ҳужайраларига жиддий зарар етказади. Юқори энергияли оғир ионлар — ҲЗE-заррачалари сперматозоидлар ДНКси фрагментациясига ва оксидловчи стрессга сабаб бўлади. Урғочи ҳайвонларда эса овариал захира тезда тугаб, митохондриял дисфункция туфайли ооцитларнинг етилиши бузилади. Гравитация вектори бўлмагани сабабли бўлиниш дуки ўз ориентациясини йўқотади ва анеуплоид — хромосомалари нотўғри тўпламга эга бўлган тухум ҳужайралар сони ортади.

Ҳатто уруғлантириш муваффақиятли кеққан тақдирда ҳам, микрооғирлик ҳомиладорлик механикасини издан чиқаради. Онанинг юрак-қон томир тизими вазнсизликда плазма ҳажми ва томирлар тонусини йўқотади. Ҳолбуки, нормал ҳомиладорлик йўлдошни озиқлантириш учун қон оқимининг кескин кенгайишини талаб қилади. Шунинг учун табиий ҳомиладорлик энг бошоёқ босқичлариданоқ қабул қилиб бўлмас даражада юқори хавф билан боғлиқ.

Муаммонинг технологик ечимлари

Ушбу қийин вазиятдан чиқиш учун тадқиқотчилар учта асосий технологик сценарийни кўриб чиқишмоқда. Биринчи сценарийлар муҳитни модификация қилишга қаратилган бўлиб, уларга 1 г гравитацияни тиклайдиган айланувчи орбитал станциялар киради. Иккинчи йўналиш — СРАЭТ (Сйнтетик Репродуктиве Адаптиве Энҳанцемент Течнологй) деб номланган кибернетик тиббиёт ва ёпиқ тизимлар концепциясидир. Учинчи йўналиш эса соматик ва наслчилик ген муҳандислиги орқали инсон биологиясини тўғридан-тўғри ўзгартиришни назарда тутади.

СРАЭТ концепцияси энг ишлаб чиқилган тизим сифатида эътиборни тортади. Бу оддийгина сунъий бачадон эмас, балки радиация сенсорлари, ўзгарувчан зичликдаги материаллар — гидрогенлаштирилган бор нитриди нанотрубкалари ва сув экранлари билан жиҳозланган герметик инкубатордир. Тизим ичидаги микрофлюид чипларда тухум йўли ва бачадон биокимёсини такрорловчи биомиметик йўлак бўлиб, сунъий амниотик суюқлик муҳити яратилади.

Олинган маълумотлар шуни кўрсатадики, катталар вазнсизликда тезда деградацияга учрайди — суяклар зичлигини йўқотади, юрак атрофияланади. Бироқ эмбрион ва ҳомила юқори мослашувчанлик хусусиятига эга. СРАЭТ тизими мазкур пластисиядан фойдаланиб, ривожланаётган организмни бошқариладиган стрессорлар орқали мослаштиришни мақсад қилган. Шунга қарамай, мутахассисларнинг таъкидлашича, ушбу элементларнинг ҳеч бири ҳозирча клиник қўллашга тайёр эмас, КРИСPR таҳрири эса тақиқланган. Бу инфратузилма Марсда соғлом бола туғилишини илмий фантастика эмас, балки реал мақсадга айлантириш йўлидаги илк концептуал қадамдир.