Коинот чиқиндилари: сунъий йўлдошлар критик чегарага етмоқда

Ер орбитасига чиқарилган сунъий йўлдошлар сони хавотирли даражага етиб бормоқда ва яқин келажакда бу ҳолат назорат қилиб бўлмайдиган космик чиқиндилар кўчкисини келтириб чиқариши мумкин. Ixbt.com маълумотига кўра, ҳозирнинг ўзида 30 000 га яқин аппарат орбитага чиқарилган бўлиб, регуляторлар яна 1 миллиондан ортиқ қурилмани жойлаштириш бўйича аризаларни қабул қилиб олган. Бу ҳақда Ixbt.com хабар беради.

Бирмингем университети олими Хю Люис ўтказган янги илмий таҳлил шуни кўрсатадики, сунъий йўлдош гуруҳларининг ўзига хос критик ўлчами мавжуд. Ушбу чегара кесиб ўтилгач, орбитал тўқнашувлар ўз-ўзидан кўпайиб борувчи ва олдини олиб бўлмайдиган қолдиқлар оқимини ишга туширади. Агар жорий режалаштирилган лойиҳалар тўлиқ амалга оширилса, умумий аппаратлар сони 1,7 миллионга яқинлашиши кутилмоқда.

Каскад эффекти ва хавфсизлик муаммолари

Мазкур муаммирнинг асосий сабаби каскад эффектига бориб тақалади. Бунда иккита сунъий йўлдошнинг тўқнашуви минглаб майда бўлакларни ҳосил қилади ва уларнинг ҳар бири кейинги аппаратни йўқ қилиб, янада кўпроқ чиқиндиларни келтириб чиқаришга қодир. Мутахассиснинг таъкидлашича, амалдаги хавфсизлик баҳолашлари одатда фақат алоҳида космик аппаратлар хавфини кўриб чиқади ва бутун бошли гуруҳларнинг биргаликдаги хатти-ҳаракатларини ҳисобга олмайди.

Хю Люис махсус математик модел ишлаб чиқиб, унинг ёрдамида сунъий йўлдошлар ва қолдиқларнинг муайян ҳудудлардан ўтиш частотасини ҳисоблаб чиқди. Модел, шунингдек, аппаратларнинг тўқнашувлардан қочиш қобилияти ҳамда уларнинг фойдаланиш муддати тугагандан кейин орбитадан чиқиб кетиш тезлигини ҳам инобатга олган. Олим ҳозирда орбитада мавжуд бўлган ва режалаштирилиш босқичида бўлган 16 та йирик сунъий йўлдош гуруҳини баҳолади.

Олинган натижалар ва хатарларни камайтириш йўллари

Тадқиқот натижаларига кўра, ўрганилган гуруҳларнинг 6 таси чиқиндилар чекланмаган тарзда ўсишни бошлайдиган критик чегарадан аллақачон ошиб кетган. Бу гуруҳлар орасида АҚШ ва Хитойнинг йирик лойиҳалари ҳам борлиги аниқланди. Яна 3 та гуруҳ эса чиқиндилар тўпланиб борадиган, бироқ жараён ҳали назорат қилиб бўлмайдиган кўчкига айланмаган турғунсиз зонага тушган.

Критик чегара фақатгина аппаратлар сонига боғлиқ эмас. Масалан, орбиталарнинг ўзига хос жойлашуви туфайли атиги бир неча юзта сунъий йўлдошга эга бўлган гуруҳ ҳам беқарорлик келтириб чиқариши мумкинлиги маълум бўлди. Баъзи кичик гуруҳларда эса маневр қилиш учун моторларнинг йўқлиги вазиятни янада оғирлаштирган.

Олимнинг ҳисоб-китобларига кўра, конструкцияга киритиладиган нисбатан оддий ўзгаришлар орқали хатарларни сезиларли даражада камайтириш мумкин. Жумладан, аппаратларнинг аэродинамик қаршилигини ошириш орқали уларнинг иш тугагач тезроқ орбитадан тушишини таъминлаш ёки хизмат муддатини узайтириш эвазига янги алмаштиришлар сонини қисқартириш шулар жумласидандир.