Panama Oliy sudi CK Hutchison kompaniyasiga Panama kanalining har ikki tomonidagi ikkita yirik port — Balboa porti (Tinch okeani sohili) va Kristobal porti (Atlantika tomoni)ni boshqarish huquqini bergan shartnomani bekor qildi. Sudyalar kelishuv shartlari mamlakat konstitutsiyasi talablariga zid ekanini qayd etgan.
Bu qaror — qo‘pol qilib aytganda — kanal atrofidagi “kimning ta’siri kuchli?” degan geosiyosiy serialning yangi seriyasiga o‘xshadi. Chunki masala nafaqat port boshqaruvi, balki mintaqa infratuzilmasi orqali ta’sir o‘tkazish o‘yiniga ham borib taqaladi.
Nega bu qaror shuncha shov-shuv bo‘ldi?
Xabarlarda ta’kidlanishicha, bu voqea Donald Trampning G‘arbiy yarimsharda ta’sir uchun raqobatda, ayniqsa Pekin bilan qarama-qarshilik fonida, diplomatik “yutuq” sifatida baholanmoqda. Tramp avvalroq kanal atrofidagi Xitoy infratuzilmasi AQSH xavfsizligiga tahdid bo‘lishi mumkinligi haqida keskin bayonotlar ham bergan.
Da’vo va 1,3 mlrd dollarlik “yo‘qotilgan imkoniyat” haqida
Ma’lumotlarga ko‘ra, xususiy huquqshunoslar va mamlakatning bosh nazoratchisi shartnomalar davlat manfaatlariga zarar yetkazayotganini aytgan va shu asosda da’vo qo‘zg‘atilgan. Hukumat tekshiruvi esa 1990-yillar oxiridan buyon kelishuv shartlari oqibatida byudjet taxminan 1,3 mlrd dollar tushumdan mahrum bo‘lganini ko‘rsatgan.
Endi litsenziya bekor qilinganidan keyin hukumat portlarga vaqtinchalik operator jalb qilish, keyin esa yangi tanlov (tender) o‘tkazish rejasini ko‘rib chiqmoqda.
Xitoyga “signal”, AQSHga “plyus” bo‘ladimi?
Xabarlarda Lotin Amerikasi infratuzilmasiga Xitoy sarmoyasi katta ekani, biroq baribir Panamaning eng yirik sarmoyadori va savdo sherigi AQSH bo‘lib qolayotgani ham qayd etiladi.
WSJ nashrining yozishicha, Pekin uchun bu Xitoyning mintaqadagi asosiy ittifoqchisi - Venesuela yetakchisi Nikolas Maduro Amerika harbiylari tomonidan Karakasda qo‘lga olinganidan bir necha hafta o‘tib sodir bo‘lgan diplomatik mag‘lubiyatdir. Xitoy hukumatining rejalaridan xabardor manbaning ma’lum qilishicha, Pekin o‘z manfaatlarini himoya qilish yo‘llarini o‘rganish uchun Lotin Amerikasi bo‘yicha ishchi guruh tuzmoqda va ehtimol, javob choralari variantlarini izlaydi.
Panama iqtisodiyoti haqida qisqa izoh
Panamada milliy pul tizimida AQSH dollari keng qo‘llanadi, to‘liq dollarlashgan tizim sharoitida esa markaziy bankning yo‘qligi kabi xususiyatlar ham ekspertlar tahlillarida qayd etiladi.
Xulosa: bu qaror faqat “port kimniki bo‘ladi?” degan savol emas. Bu — tranzit, logistika va ta’sir nuqtalari uchun katta o‘yin. Qisqasi, portlar — konteynerlar uchun, qarorlar esa geosiyosat uchun.
“Zamin”ni Telegramʻda oʻqing!
